Radboud: trouw tot in de dood

De ruimte is schemerig, gevuld met de geur van hout en aarde. Buiten ruist de wind door het landschap dat hij zijn leven lang heeft verdedigd. Op het rustbed ligt koning Radboud, verzwakt maar nog steeds met een blik die geen onderwerping kent. Aan zijn zijde zit Kerlinga, geen vreemdeling, maar iemand geworteld in dezelfde grond, gevormd door dezelfde traditie.

Kerlinga:
“Radboud… gij hebt uw laatste veldslag bijna gestreden. Velen spreken over uw weigering om gedoopt te worden. Niet als een daad van trouw, maar als koppigheid. Waarom hebt gij ‘nee’ gezegd tegen hun god?”

Radboud:
“Kerlinga… gij weet dat zulke woorden niet uit koppigheid geboren worden. Men vroeg mij niet enkel een nieuw geloof te aanvaarden. Men vroeg mij alles los te laten wat ons gevormd heeft.”

Hij ademt zwaar, maar zijn stem blijft standvastig.

“Toen zij spraken over hun hemel, vroeg ik hen waar onze voorouders waren. Niet uit nieuwsgierigheid… maar uit noodzaak. Want wij leven niet alleen. Wij dragen hen in ons.”

Kerlinga:
“En zij zeiden…?”

Radboud:
“Dat zij verloren waren. Dat zij verdoemd waren omdat zij niet hun god hadden gekend.”

Een stilte valt, zwaar als steen.

“Begrijpt gij wat dat betekent? Dat elke stap die wij zetten, elke eed die wij houden, elke strijd die wij voeren… gebouwd is op een fundament dat zij verwerpen. Hoe kan een mens zichzelf behouden als hij zijn oorsprong verloochent?”

Kerlinga:
“Dus uw weigering was een keuze voor het verleden?

Radboud:
“Voor het verleden… en daarmee voor het heden en de toekomst. Onze wereld is geen rechte lijn zoals zij die zien. Ze is een kring. Wat was, leeft voort in wat is.”

Hij draait zijn hoofd langzaam.

“Als ik hun doop had aanvaard, had ik niet alleen mijzelf veranderd… maar de plaats van mijn volk in die kring verbroken.”

Kerlinga:
“Maar de druk was groot. De Franken stonden niet stil. Pepijn, en later Karel Martel… hun macht groeide. Was er geen moment waarop gij dacht dat buigen het volk misschien had kunnen redden?”

Radboud kijkt hem scherp aan.

“Redding… tegen welke prijs? Zie hoe zij hun geloof brengen: niet enkel met woorden, maar met zwaard en wet. Wanneer zij spreken van God, bedoelen zij ook gezag. Wanneer zij dopen, onderwerpen zij.”

Hij hoest kort, maar gaat verder.

“Als ik had gebogen, was Frisia niet langer Frisia geweest. Misschien had het blijven bestaan in naam… maar niet in geest.”

Kerlinga:
“Er wordt verteld dat zij heilige plaatsen aantastten, bomen velden, altaren braken. Hebt gij dat als een oorlog ervaren?”

Radboud:
“Ja. Maar niet enkel oorlog van staal — oorlog van betekenis.”

Zijn stem krijgt een rauwe kracht.

“Een heilige plaats is geen steen of hout. Het is een plaats waar het zichtbare en het onzichtbare elkaar raken. Wanneer zij die vernietigen, zeggen zij: ‘jullie wereld is leeg, onze wereld is de enige ware’.”

Hij pauzeert.

“Dat kan geen volk accepteren zonder zichzelf te verliezen.”

Kerlinga:
“En nu… nu uw tijd gekomen is… zij hebben terrein gewonnen. Het christendom groeit. Wat blijft er over van wat gij hebt verdedigd?”

Radboud sluit even de ogen, alsof hij luistert naar iets dat anderen niet horen.

“Meer dan zij denken.”

Langzaam opent hij ze weer.

“Zij kunnen namen veranderen. Zij kunnen onze feesten herschrijven. Maar de onderstroom… die blijft. Mensen vergeten niet zomaar hoe ze met het land verbonden zijn. Hoe ze hun doden eren. Hoe cycli werken.”

Hij kijkt Kerlinga aan.

“Wat wij waren, zal niet verdwijnen. Het zal veranderen… misschien verborgen raken… maar het zal blijven leven in hen die blijven voelen.”

Kerlinga:
“Hebt gij spijt?”

Een lange stilte volgt.

“Spijt… nee. Ik heb gedaan wat een koning moest doen. Niet winnen… maar waken over wat wezenlijk is.”

Zijn stem wordt zachter.

“Want uiteindelijk wordt een mens niet gemeten aan wat hij bezit… maar aan wat hij weigert op te geven.”

Kerlinga:
“Wat wilt gij dat men zich herinnert?”

Radboud ademt langzaam uit.

“Dat wij niet zomaar zijn verdwenen. Dat wij hebben gestaan. Dat wij hebben gekozen.”

Zijn ogen worden rustiger, maar verliezen hun scherpte niet volledig.

“En dat trouw… trouw aan oorsprong, aan bloed, aan geest… geen zwakte is, maar de kern van wat een mens maakt tot wie hij is.”

De wind buiten zwelt aan, alsof het land zelf luistert. Kerlinga blijft nog even zitten, zwijgend. Niet als getuige van een nederlaag, maar van een overgang. Een moment waarop een oude wereld haar stem behoudt, zelfs terwijl zij langzaam uit zicht verdwijnt.

De Germaanse wereld: wanneer de wolven de zon verslonden

Toen een totale zonsverduistering zich boven de Lage Landen voltrok, zagen onze voorouders niet zomaar een bijzonder natuurverschijnsel. Voor hen leek het alsof de orde van de wereld zelf werd verstoord. De zon was immers de bron van licht, warmte, vruchtbaarheid en leven. Wanneer zij midden op de dag verdween, moest daar volgens de mensen van toen een diepere, bovennatuurlijke betekenis achter schuilgaan.

De bewoners van de Lage Landen maakten in de oudheid deel uit van de bredere Germaanse cultuurwereld. Friezen, Saksen en Franken hadden een eigen religieuze traditie, maar deelden veel overtuigingen met andere Germaanse volkeren. Helaas zijn hun verhalen grotendeels verloren gegaan doordat deze gebieden al vroeg werden gekerstend. Wat we vandaag weten over hun mythologische wereldbeeld komt daarom vaak uit verwante tradities die beter zijn bewaard gebleven, vooral in Scandinavië. De Noordse bronnen geven ons een uniek venster op een veel oudere Germaanse denkwereld waarvan ook de bewoners van onze streken deel uitmaakten.

Volgens die Germaanse traditie werden de zon en de maan voortdurend achtervolgd door bovennatuurlijke wolven. De wolf Sköll joeg op de zon, terwijl zijn broer Hati de maan achtervolgde. Een zonsverduistering werd opgevat als het moment waarop de achtervolger zijn prooi eindelijk had ingehaald en begon te verslinden. Voor de mensen van toen was dit geen symbolisch verhaal, maar een verklaring van wat zich daadwerkelijk aan de hemel afspeelde. De plotselinge duisternis was het zichtbare bewijs dat de strijd tussen orde en chaos zich boven hun hoofden voltrok.

Deze voorstelling sloot aan bij een breder Germaans wereldbeeld waarin de kosmos voortdurend werd bedreigd door krachten van wanorde. In de verhalen over Ragnarök, het einde van de wereld, zouden de wolven uiteindelijk de zon en de maan volledig verslinden, waarna een tijd van duisternis en vernietiging zou aanbreken. Iedere verduistering kon daarom worden ervaren als een verontrustende herinnering aan dat toekomstige einde.

Wanneer de zon begon te verdwijnen, probeerden mensen soms actief in te grijpen. In verschillende Europese tradities werden lawaaierige rituelen uitgevoerd. Men schreeuwde, sloeg op metalen voorwerpen, luidde klokken of blies op hoorns om het monster dat de zon aanviel af te schrikken. Omdat de zon na enkele minuten altijd terugkeerde, versterkte dit het geloof dat de gemeenschap daadwerkelijk had geholpen om de kosmische orde te herstellen.

Voor de bewoners van de Lage Landen moet een totale verduistering een bijzonder indrukwekkende ervaring zijn geweest. Stel je een boer voor in het Vlaanderen van de achtste of negende eeuw. Terwijl hij op het veld werkt, merkt hij dat het licht verandert. De kleuren worden doffer, de schaduwen scherper. Vogels zoeken hun rustplaats op alsof de avond valt en het vee wordt onrustig. Vervolgens zakt een ongewone schemering over het landschap. Waar enkele ogenblikken eerder de zon stond, verschijnt nu een zwarte schijf omringd door een vreemde lichtkrans. Zonder kennis van sterrenkunde was zo’n ervaring nauwelijks anders te begrijpen dan als een teken van hogere machten.

Na de komst van het christendom verdwenen deze oude voorstellingen niet onmiddellijk. Veel heidense denkbeelden bleven voortleven onder een nieuwe religieuze laag. De wolf die de zon verslond maakte geleidelijk plaats voor het idee dat God zelf een boodschap stuurde. Middeleeuwse kroniekschrijvers zagen verduisteringen vaak als waarschuwingen voor oorlog, hongersnood, ziekte of de dood van belangrijke heersers. In annalen werden zonsverduisteringen regelmatig vermeld naast rampen en politieke gebeurtenissen. De hemel werd beschouwd als een plaats waar God zijn bedoelingen kenbaar maakte aan de mensheid.

Dat blijkt uit talrijke Europese voorbeelden. In Frankische kronieken uit de vroege middeleeuwen worden verduisteringen beschreven als buitengewone hemeltekens. Wanneer kort daarna een veldslag, pestuitbraak of machtswisseling plaatsvond, zag men daarin een bevestiging dat de verduistering een waarschuwing was geweest. De gebeurtenis zelf was vaak minder belangrijk dan de betekenis die men er achteraf aan gaf.

Ook tijdens de Karolingische periode werden verduisteringen nauwkeurig genoteerd. Geleerden aan het hof van Karel de Grote beschikten al over enige astronomische kennis, maar voor de meeste mensen bleven dergelijke verschijnselen onderdeel van Gods voorzienigheid. Zelfs wanneer men wist dat verduisteringen konden worden voorspeld, betekende dat nog niet dat ze hun religieuze betekenis verloren.

Een van de bekendste gevallen vond plaats op 2 augustus 1133, toen een totale zonsverduistering zichtbaar was in grote delen van Noordwest-Europa. Kroniekschrijvers beschreven hoe de hemel donker werd en sterren zichtbaar werden midden op de dag. Toen koning Hendrik I van Engeland twee jaar later overleed en zijn rijk in een langdurige crisis terechtkwam, beschouwden velen de verduistering als een voorteken dat deze gebeurtenissen had aangekondigd.

Voor onze voorouders in de Lage Landen was een zonsverduistering dus veel meer dan een astronomisch verschijnsel. Zij zagen er een strijd in tussen orde en chaos, tussen licht en duisternis, tussen de krachten die de wereld in stand hielden en de machten die haar wilden vernietigen. Eerst werd die strijd verklaard met de oude Germaanse verhalen over verslindende wolven. Later zag men er de hand van God in. Maar in beide gevallen bleef de kern dezelfde: wanneer de zon verdween, stond er iets groots op het spel.

Misschien verklaart dat waarom een totale zonsverduistering ook vandaag nog zo’n diepe indruk maakt. We begrijpen inmiddels perfect hoe de maan tijdelijk voor de zon schuift, maar wanneer het daglicht plotseling verdwijnt en de hemel een onwerkelijke aanblik krijgt, voelen we nog steeds iets van dezelfde ontzagwekkende verwondering die onze Germaanse voorouders duizenden jaren geleden moeten hebben ervaren.

Cultusdieren en hun symboliek

Voor de voorouders van de Lage Landen was de natuur geen levenloze omgeving, maar een bezielde werkelijkheid waarin zichtbare en onzichtbare krachten voortdurend aanwezig waren. Bossen, moerassen, rivieren en heidevelden waren niet zomaar landschappen, maar plaatsen waar de menselijke wereld de wereld van goden, voorouders en natuurgeesten raakte. Dieren namen daarin een bijzondere plaats in. Zij werden gezien als belichamingen van eigenschappen die men bewonderde, vreesde of probeerde na te streven. Hun gedrag, kracht en levenswijze vormden een spiegel waarin de mens zijn eigen plaats in de kosmos probeerde te begrijpen. Hoewel de oude heidense religies zo goed als verdwenen zijn, leeft de symboliek van veel van deze dieren nog steeds voort in onze verhalen, gebruiken en verbeelding.

Het everzwijn behoorde tot de meest gerespecteerde dieren van de Germaanse wereld. Zijn woeste karakter, zijn enorme kracht en zijn bereidheid om tot het uiterste te vechten maakten diepe indruk op krijgers en jagers. Zelfs wanneer het gewond was, bleef het gevaarlijk en weigerde het vaak te wijken. Daarom werd het een symbool van moed, standvastigheid en onverzettelijkheid. In de Noord-Germaanse overlevering was het everzwijn nauw verbonden met Freyr, de god van vruchtbaarheid en overvloed. Zijn wonderbaarlijke zwijn Gullinbursti straalde als de zon en bezat bovennatuurlijke kracht. Het dier verenigde daarmee twee schijnbaar tegengestelde eigenschappen: de ontembare kracht van de krijger en de scheppende kracht van het leven. Tot op vandaag roept het everzwijn beelden op van vastberadenheid, wilskracht en een weigering om zich te onderwerpen.

De wolf leefde eeuwenlang in de bossen en moerassen van onze streken en oefende een bijzondere aantrekkingskracht uit op de menselijke verbeelding. Zijn intelligentie, zijn vermogen om in groep samen te werken en zijn onafhankelijkheid maakten hem tot een dier dat zowel bewondering als ontzag afdwong. In de mythen verscheen de wolf als een wezen van enorme spirituele betekenis. De reusachtige Fenrir belichaamde een oerkracht die zelfs de goden niet volledig konden beheersen, terwijl de wolven Geri en Freki als trouwe gezellen van Wodan werden beschreven. In de Noordse sagen werden ook de úlfhéðnar vermeld, krijgers die wolfshuiden droegen en geloofden dat zij tijdens de strijd iets van de geest en kracht van de wolf konden aannemen. De wolf stond voor vrijheid, moed, trouw aan de eigen groep en de bereidheid om buiten de grenzen van de gewone samenleving te leven. Hoewel de wolf eeuwenlang uit grote delen van West-Europa verdween, bleef zijn symbolische betekenis bestaan. Ook vandaag zien velen hem als een beeld van onafhankelijkheid, instinct en een diepere verbondenheid met de wilde natuur.

De raaf werd beschouwd als een van de meest mysterieuze dieren van de Germaanse wereld. Zijn zwarte verenkleed, zijn opmerkelijke intelligentie en zijn aanwezigheid op plaatsen waar leven en dood elkaar leken te raken, gaven hem een bijna bovennatuurlijke uitstraling. In de overlevering vlogen de raven Huginn en Muninn dagelijks uit over de wereld en keerden zij terug naar Wodan met kennis van alles wat zij hadden gezien en gehoord. Daardoor werd de raaf een symbool van gedachte, herinnering en wijsheid. Zijn rol was die van waarnemer en boodschapper, een wezen dat dingen zag die voor gewone mensen verborgen bleven. In latere volksverhalen werd de raaf soms ten onrechte uitsluitend met onheil geassocieerd, maar zijn oudere betekenis was veel rijker. Hij vertegenwoordigde inzicht, helderziendheid en het vermogen om achter de zichtbare werkelijkheid te kijken. Tot op heden blijft de raaf in kunst, literatuur en moderne natuurspiritualiteit een krachtig symbool van kennis en mysterie.

Ook de beer maakte deel uit van de mythische belevingswereld van onze voorouders. Hoewel hij al lang verdwenen is uit de Lage Landen, was hij ooit een van de indrukwekkendste dieren van Europa. Zijn fysieke kracht, zijn moed en zijn vermogen om zich tegen vrijwel elke tegenstander te verdedigen maakten hem tot een natuurlijk beeld van macht. Tegelijkertijd bezat de beer een zachtere symboliek. Zijn terugkeer uit de winterslaap leek op een wedergeboorte uit de dood en verbond hem met de eeuwige kringloop van de natuur. In heldensagen verschenen figuren die een bijzondere band met de beer hadden of zich hulden in berenvellen om diens kracht te verwerven. Hieruit ontstond het beeld van de berserker, de krijger die vocht met een bijna bovennatuurlijke woede en kracht. Toch stond de beer niet enkel voor strijd. Zijn beschermende houding tegenover zijn jongen maakte hem ook tot een symbool van zorgzaamheid, verantwoordelijkheid en standvastigheid. Nog steeds weerspiegelt de beer in onze cultuur een combinatie van kracht en bescherming.

Het paard stond wellicht het dichtst bij de mens en bezat daarom een bijzondere plaats in zowel het dagelijks leven als de religieuze beleving. Het was een onmisbaar dier voor landbouw, handel en oorlog, maar had daarnaast een uitgesproken spirituele betekenis. In de Germaanse mythologie reed Wodan op het achtbenige paard Sleipnir, dat zich tussen de wereld van mensen, goden en doden kon bewegen. Het paard werd daardoor een symbool van de reis tussen verschillende werkelijkheden. Door zijn snelheid en energie werd het bovendien vaak verbonden met de zon en de levenskracht die de wereld in beweging hield. In rituelen rond vruchtbaarheid, voorspoed en seizoenswisselingen speelde het paard geregeld een rol. Zijn symboliek is door de eeuwen heen nauwelijks verzwakt. Nog steeds staat het paard voor vrijheid, vitaliteit, adel en de kracht om grote afstanden af te leggen, zowel letterlijk als figuurlijk.

Het hert nam een bijzondere plaats in als heerser van het woud. Zijn indrukwekkende gewei leek op levende takken en maakte hem tot een wezen dat aarde en hemel met elkaar verbond. Omdat het gewei jaarlijks werd afgeworpen en opnieuw groeide, werd het hert een krachtig symbool van vernieuwing, wedergeboorte en de voortdurende cyclus van het leven. In talloze sagen verscheen een bijzonder hert als gids voor een held. Het leidde hem weg van het vertrouwde pad, diep het bos in, naar plaatsen waar verborgen kennis, een goddelijke openbaring of een belangrijke levensles wachtte. Het hert vertegenwoordigde daardoor niet alleen de kracht van de natuur, maar ook de spirituele zoektocht van de mens. Zelfs vandaag roept het dier gevoelens op van waardigheid, stilte, natuurlijke harmonie en verbondenheid met het oude woud.

Wanneer men deze dieren samen beschouwt, ontstaat een beeld van de waarden die voor onze voorouders van groot belang waren. Het everzwijn belichaamde moed en vastberadenheid, de wolf vrijheid en krijgerschap, de raaf wijsheid en inzicht, de beer beschermende kracht, het paard levenskracht en verbondenheid, en het hert vernieuwing en spirituele groei. Deze dieren waren niet louter symbolen, maar levende uitdrukkingen van krachten die men overal in de natuur aanwezig achtte.

De oude heiligdommen zijn verdwenen en de offers zijn verstomd, maar de beelden zijn gebleven. Nog steeds herkennen mensen iets van zichzelf in de wolf die vrij door het landschap trekt, in het hert dat zwijgend uit het bos verschijnt, in de raaf die vanaf grote hoogte alles lijkt te overzien of in het everzwijn dat weigert te wijken. Op die manier leven de cultusdieren van onze voorouders nog altijd voort. Hun betekenis behoort niet alleen tot het verleden, maar vormt een levende erfenis die ons blijft verbinden met de natuur, met oude verhalen en met de diepere lagen van onze Europese cultuur.

Koning Radboud en de strijd tegen de kerstening van Frisia

De weerstand tegen de komst van het christendom in de tijd van koning Radboud was diepgeworteld en veelzijdig, en kan alleen goed begrepen worden wanneer men ziet hoe ingrijpend de nieuwe religie botste met de bestaande sociale, religieuze en politieke structuren. Voor de Friezen en andere Germaanse volkeren was religie geen afzonderlijk domein, maar een integraal onderdeel van het dagelijks leven, verweven met rechtspraak, leiderschap, landbouw, oorlog en familiebanden. Het christendom bracht daarentegen een totaal andere manier van denken met zich mee, die deze verwevenheid gedeeltelijk brak en verving door een meer gecentraliseerd en universeel systeem.

Een belangrijk element van de weerstand was de rol van de heerser zelf als drager van religieuze orde. In de traditionele samenleving was een koning zoals Radboud niet alleen een machtig leider, maar ook een hoeder van de balans tussen mensen, goden en voorouders. Zijn legitimiteit kwam deels voort uit zijn vermogen om deze orde te bewaren. Wanneer missionarissen het christendom introduceerden, ondermijnden zij impliciet deze rol: zij brachten een religie die niet lokaal geworteld was en geen plaats gaf aan de traditionele goden of rituelen. Voor Radboud betekende bekering dus niet enkel een persoonlijke geloofskeuze, maar een ondermijning van zijn positie en van de fundamenten van zijn gezag.

Daarnaast speelde de sterke nadruk op voorouderverering in het heidendom een cruciale rol in de weerstand. De gemeenschap definieerde zichzelf via een continuüm van generaties, waarbij de doden een blijvende aanwezigheid vormden in het leven van de levenden. Rituelen, offers en herinneringen hielden deze band levend. Het christendom doorbrak deze continuïteit door te stellen dat alle heidenen, dus ook de voorouders, buiten de ware verlossing vielen. Dit creëerde een existentiële spanning: aanvaarden van het christendom betekende impliciet afstand nemen van de eigen oorsprong. De bekende legende waarin Radboud weigert zich te laten dopen nadat hij verneemt dat zijn voorouders in de hel zouden zijn, weerspiegelt precies deze spanning. Of het historisch precies zo gebeurde is minder van belang dan het feit dat dit verhaal vastlegt hoe onaanvaardbaar deze breuk voor velen moet zijn geweest.

Een andere bron van verzet lag in de manier waarop het christendom werd verspreid. Missionarissen zoals Willibrord en Bonifatius opereerden vaak met steun van Frankische machthebbers. Dit maakte de nieuwe religie verdacht als instrument van buitenlandse overheersing. Voor de Friezen betekende bekering vaak ook onderwerping aan Frankische politieke structuren, inclusief belastingen en verlies van autonomie. De strijd tegen het christendom was dus tegelijk een strijd tegen politieke annexatie. Wanneer Radboud militaire campagnes voerde tegen de Franken en hun bondgenoten, verdedigde hij niet alleen territorium, maar ook een manier van leven.

De praktijken van missionarissen zelf konden eveneens aanleiding geven tot conflict. Zij probeerden soms bewust heidense heiligdommen te vernietigen of te ontwijden om de superioriteit van het christendom te demonstreren. Heilige bomen werden gekapt, cultusplaatsen ontheiligd en rituelen verboden. Dit waren geen neutrale handelingen, maar directe aanvallen op het symbolische hart van de gemeenschap. Zulke acties veroorzaakten niet alleen religieuze verontwaardiging, maar ook sociale ontwrichting, omdat zij de plekken aantastten waar gemeenschappen samenkwamen en hun identiteit bevestigden.

Daarbij kwam dat het christendom een andere moraal introduceerde, die niet altijd aansloot bij de bestaande waarden. In de Germaanse wereld stonden eer, moed, loyaliteit aan de clan en wraakrecht centraal. Conflicten werden vaak opgelost via vergelding of compensatie binnen een eercultuur. Het christendom legde daarentegen de nadruk op vergeving, nederigheid en onderwerping aan een goddelijke orde die boven de gemeenschap stond. Voor krijgsaristocratieën kon dit worden ervaren als een verzwakking van hun traditionele ethiek en hun sociale rol.

Ook op het niveau van ritme en beleving van de wereld ontstond spanning. Het heidendom was sterk verbonden met de cycli van de natuur: seizoenswisselingen, oogsten, zonnewendes en andere natuurlijke overgangen bepaalden het religieuze leven. Het christendom bracht een meer lineaire tijdsopvatting, gericht op schepping, zondeval en uiteindelijke verlossing. Hoewel veel heidense feesten later werden opgenomen in christelijke kalenderstructuren, was dit in de tijd van Radboud nog een bron van frictie, omdat het bestaande ritme van het leven werd uitgedaagd.

De weerstand tegen het christendom moet dus niet gezien worden als louter conservatisme of onwil om te veranderen, maar als een rationele en diepe reactie op een ingrijpende transformatie. Voor Radboud en zijn omgeving stond er veel meer op het spel dan religieuze overtuiging alleen: het ging om identiteit, sociale orde, politieke onafhankelijkheid en de relatie met het verleden. De uiteindelijke overwinning van het christendom betekende daarom niet dat deze weerstand ongegrond was, maar dat de machtsverhoudingen zodanig verschoven dat het oude systeem zich niet meer kon handhaven.

In die zin wordt Radboud vaak gezien als de belichaming van deze weerstand, niet omdat hij het christendom definitief kon tegenhouden, maar omdat hij de spanning en de inzet van deze historische overgang in zijn persoon samenbracht. Zijn verzet laat zien dat de kerstening van Europa geen geleidelijk en vreedzaam proces was, maar een complexe en vaak conflictueuze herordening van de wereld, waarin oude zekerheden plaats moesten maken voor nieuwe structuren die door velen in eerste instantie als bedreigend werden ervaren.