Mede als brug tussen mens en god in de Germaanse traditie

Mede – een gefermenteerde drank op basis van honing en water – is een van de oudste alcoholische dranken in Europa en speelde een bijzondere rol bij onze Germaanse voorouders. Voor hen was mede geen alledaagse drank, maar een substantie doordrenkt met symboliek, ritueel en betekenis. Het werd gezien als een samensmelting van natuurlijke krachten: de arbeid en orde van de bijen, de zoetheid van bloemen en de mysterieuze werking van fermentatie. In die zin stond mede dicht bij het sacrale en werd het vaak geassocieerd met zowel goddelijke inspiratie als menselijke verbondenheid.

In de mythologie van de Germaanse en Noordse wereld duikt mede geregeld op als een drank die meer biedt dan louter genot. Zo vertelt men over de “mede van de dichtkunst”, een mythische drank die wijsheid, poëtische inspiratie en kennis kon schenken aan wie ervan dronk. Deze verhalen tonen hoe sterk mede verbonden was met het idee van inzicht en geestelijke verrijking. Het drinken ervan kon dus symbolisch worden opgevat als het opnemen van wijsheid of zelfs een vorm van contact met het goddelijke.

Ook in religieuze contexten speelde mede een belangrijke rol. Tijdens offerfeesten, de zogenaamde blóts, werd mede gebruikt om de goden te eren. Een deel van de drank werd bewust afgestaan aan de aarde of over heilige voorwerpen uitgegoten, als teken van dank en eerbied. Wat overbleef, werd door de aanwezigen gedeeld. Zo ontstond een symbolische drie-eenheid tussen goden, mensen en natuur. Het drinken van mede was in dit kader niet zomaar een handeling, maar een ritueel waarin men zich bewust verbond met hogere machten en met elkaar.

Binnen de gemeenschap kreeg mede ook een sociale en ceremoniële functie, vooral tijdens feesten en bijeenkomsten in de grote hallen van stamhoofden en leiders. Daar ging de drinkhoorn rond, vaak volgens een vaste volgorde. Wie uit de hoorn dronk, sprak soms een eed, een belofte of een herinnering uit. Deze woorden hadden gewicht; ze werden in aanwezigheid van de gemeenschap en onder de symbolische invloed van mede uitgesproken, en werden daarom als bindend beschouwd. Op die manier versterkte mede niet alleen de onderlinge band, maar ook de structuur van eer en trouw binnen de groep.

Daarnaast speelde mede een belangrijke rol in overgangsrituelen, zoals huwelijken. Jonggehuwden dronken na de ceremonie vaak een periode lang mede, wat mogelijk aan de oorsprong ligt van het woord “honeymoon”. Deze traditie werd geassocieerd met vruchtbaarheid, harmonie en voorspoed. De zoete smaak van mede stond symbool voor de hoop op een gelukkig en vruchtbaar leven samen, gezegend door de goden.

De manier waarop mede werd geschonken en verdeeld was eveneens betekenisvol. In de feestzaal kreeg niet iedereen zomaar dezelfde hoeveelheid, en de volgorde waarin men bediend werd, weerspiegelde status en verdienste. Krijgers, leiders en geëerde gasten kregen vaak voorrang. De persoon die de mede schonk – vaak een vrouw met aanzien – vervulde een symbolische rol als verbindende figuur binnen de gemeenschap. Zo werd het schenken zelf een ritueel dat sociale relaties bevestigde en versterkte.

Mede droeg dus een rijke symboliek in zich. Het stond voor overvloed en leven, dankzij de honing waaruit het werd gemaakt. Het belichaamde ook wijsheid en inspiratie, zoals in de mythologische verhalen, en fungeerde als een brug tussen mens en godheid in rituele contexten. Tegelijk was het een middel om gemeenschap te vormen, trouw te bezegelen en belangrijke momenten in het leven te markeren.

Hoewel de oorspronkelijke praktijken uit de Germaanse tijd grotendeels verdwenen zijn, blijft mede vandaag een levend erfgoed. In sommige kringen, vooral bij mensen die zich interesseren voor oude tradities en spiritualiteit, wordt het nog steeds gebruikt bij rituelen en vieringen. Daarnaast wint het als ambachtelijke drank opnieuw aan populariteit. Wie vandaag mede drinkt, neemt dus in zekere zin deel aan een eeuwenoude traditie waarin cultuur, natuur en spiritualiteit samenkomen.

Sint‑Jacobus: erfgenaam van de westelijke zonneweg en het ritme van de oogst

Wanneer men Sint‑Jacobus bekijkt vanuit een dieper, voorchristelijk perspectief, verschijnt hij niet zozeer als een historische apostel, maar eerder als de voortzetting van een oud heidens archetype: de gids van de overgang, verbonden met zon, richting en de onvermijdelijke cyclus van leven en dood. Zijn betekenis ligt niet alleen in wat later over hem verteld werd, maar vooral in de symbolen en het moment waarop hij vereerd wordt.

Een van de meest concrete aanwijzingen daarvoor is de nadruk op het westen. De plaats waarmee Jacobus verbonden is — het uiterste westen van Europa — was in Germaanse en Keltische belevingswereld geen gewone locatie. Het was de richting waar de zon elke dag verdween, en dus de plaats waar het licht stierf. Dat maakte het westen tot een sacrale grenszone: een plek waar de wereld van de levenden overging in die van het onbekende. Reizen naar het westen waren daarom geen gewone verplaatsingen, maar geladen handelingen met een rituele betekenis. In dat licht kan de latere pelgrimstocht naar Santiago gezien worden als een voortzetting van een veel ouder gebruik: het afleggen van een symbolische reis naar het einde van de wereld.

Ook het symbool dat met Sint‑Jacobus verbonden is — de schelp — heeft duidelijke heidense wortels. Schelpen werden al lang vóór het christendom gebruikt als amulet en ritueel voorwerp. Ze waren verbonden met water, en water werd gezien als de oerstof van het leven én als een doorgang naar andere werelden. Wat in water verdwijnt, gaat niet verloren, maar verandert van vorm. De spiraalstructuur van de schelp versterkt dat idee: ze verwijst naar een cyclische beweging, een eeuwige terugkeer. In die zin staat de schelp niet alleen voor herkenning of pelgrimage, maar voor een fundamenteel wereldbeeld waarin alles beweegt in kringlopen van ontstaan, verdwijnen en hernieuwen.

Nog concreter wordt de heidense achtergrond zichtbaar wanneer men kijkt naar de datum van 25 juli. Deze valt precies op een belangrijk kantelpunt in het agrarische jaar: het begin van de oogst. In Germaanse tradities was dit geen louter praktisch moment, maar een ritueel geladen gebeurtenis. De eerste graanschoven werden met zorg en eerbied gesneden, soms apart gehouden of symbolisch “geofferd”. Men besefte dat het graan moest sterven — geveld, afgesneden — om voedsel en dus nieuw leven mogelijk te maken. Dit idee van de noodzakelijke dood binnen de levenscyclus stond centraal in de heidense beleving van de natuur.

De periode rond eind juli was daardoor een drempelmoment. De zomer stond nog in volle kracht, de velden waren rijk en vol, maar tegelijk begon het proces van afname en loslaten. Wat tot bloei was gekomen, moest nu worden prijsgegeven. Het was een tijd waarin men zich bewust werd van de kwetsbaarheid van het leven en waarin bescherming, rituelen en symboliek een belangrijke rol speelden. In deze context past de figuur van Jacobus naadloos: hij vertegenwoordigt niet het begin of het hoogtepunt, maar de overgang — het moment waarop iets zijn voltooiing bereikt en tegelijk zijn einde nadert.

Ook de gebruiken rond deze periode onderstrepen dat. In veel Germaanse gebieden werden nog vuren ontstoken om velden en gemeenschap te beschermen, en werden rituelen uitgevoerd om de oogst veilig te stellen. Daarnaast bestonden er al vóór het christendom vormen van rituele reizen: lange tochten die fysieke inspanning vereisten en dienden als overgang naar een nieuwe levensfase. De latere pelgrimstocht draagt duidelijk kenmerken van zulke initiatieriten — een pad dat niet alleen door het landschap gaat, maar ook door een innerlijke verandering.

Wanneer men al deze elementen samenbrengt — de westelijke gerichtheid, de schelp als symbool van water en cyclus, de rol van de oogst en de overgang die eind juli markeert — wordt duidelijk dat Sint‑Jacobus een veel oudere laag belichaamt. Hij is geen toevallig geplaatste heilige op de kalender, maar een figuur die precies thuishoort op dat moment in het jaar waarop de natuur kantelt. Zijn verering in juli weerspiegelt een oeroud besef: dat elk hoogtepunt het begin van een einde in zich draagt, en dat elke overgang een weg is naar vernieuwing.

Zo blijft in de figuur van Sint‑Jacobus een heidens wereldbeeld doorschemeren, waarin de mens niet losstaat van de natuur, maar meebeweegt met haar ritmes — reizend, afnemend, en telkens opnieuw deel wordend van een grotere, eeuwige cyclus.

Vormen zonder einde: symboliek in de vroege kunst van de Lage Landen

In de prehistorische Lage Landen, ruwweg tussen ca. 5000 v.o.j. en 500–700 n.o.j., ontwikkelt zich een visuele cultuur waarin symboliek centraal staat en waarin vorm, functie en betekenis samenvallen. Deze symboliek behoort niet tot een afgesloten verleden, maar blijft aanwezig als een onderliggende taal die nog steeds herkenbaar is in patronen, archetypen en menselijke verbeelding. Wat zichtbaar wordt in objecten, structuren en ornamentiek, drukt een manier uit om de wereld te begrijpen als bezield, cyclisch en onderling verbonden.

In het neolithicum (ca. 5000–2000 v.o.j.) verschijnt een eerste duidelijke vorm van deze symbolische taal. Aardewerk, zoals dat van de Trechterbekercultuur (ca. 3400–2850 v.o.j.), draagt ingekraste patronen van zigzaglijnen, banden en driehoeken. Deze vormen functioneren als visuele ritmes. Een zigzag verbeeldt beweging, water of energie, terwijl herhaling orde en continuïteit suggereert. Deze tekens drukken een wereldbeeld uit waarin de mens zich afstemt op natuurlijke cycli van groei en verval. Die manier van denken blijft bestaan: ook vandaag wordt betekenis gegeven aan ritme, herhaling en cycli in rituelen en symbolen.

De megalithische structuren zoals hunebedden (ca. 3400–3000 v.o.j.) maken deze symboliek tastbaar in het landschap. De zware stenen drukken duurzaamheid en stabiliteit uit, terwijl hun functie als verzamelgraven wijst op voortdurende verbondenheid tussen generaties. Deze plaatsen functioneren als knooppunten waar verschillende lagen van bestaan samenkomen. Ze belichamen het idee dat leven en dood geen strikte scheiding vormen, maar deel uitmaken van een groter, cyclisch geheel.

In de bronstijd (ca. 2000–800 v.o.j.) krijgt symboliek een intensere vorm door het gebruik van metaal. Brons, glanzend en zeldzaam, draagt zelf al een bijna transformerende betekenis. Objecten worden versierd met spiralen en concentrische cirkels die beweging, herhaling en totaliteit uitdrukken. De spiraal wijst op voortdurende ontwikkeling en verandering, de cirkel op eenheid en volledigheid. Deze vormen blijven doorheen de tijd belangrijke symbolen, juist omdat ze fundamentele ervaringen zoals groei, cycli en samenhang zichtbaar maken.

Het ritueel achterlaten van objecten in water, vooral tussen ca. 1500 en 800 v.o.j., maakt duidelijk dat symboliek ook in handeling bestaat. Water functioneert als overgangsruimte, een grensgebied tussen zichtbare en onzichtbare werelden. Door waardevolle objecten bewust neer te leggen, ontstaat een symbolisch gebaar van overdracht en verbinding. Ook vandaag blijft dit principe herkenbaar in rituele handelingen waarbij iets wordt “gegeven” of losgelaten om een overgang betekenis te geven.

Tijdens de ijzertijd (ca. 800–50 v.o.j.) ontstaat een meer complexe beeldtaal. Vanaf ca. 450 v.o.j. verschijnen vloeiende, doorlopende lijnen en spiralen die geen duidelijk begin of einde kennen. Deze vormen drukken een wereldbeeld uit waarin alles in beweging is en voortdurend transformeert. Grenzen verdwijnen en maken plaats voor een dynamiek van onderlinge verbondenheid. Plantaardige en dierlijke vormen worden opgenomen in abstracte patronen, wat aangeeft dat het niet gaat om het afbeelden van de zichtbare wereld, maar om het zichtbaar maken van de krachten erachter.

Parallel daarmee ontwikkelt zich in de noordelijke Lage Landen een symboliek die sterk aansluit bij wat vaak als Germaanse beeldtaal wordt aangeduid, vooral vanaf ca. 200 v.o.j. en verder doorlopend in de eerste eeuwen n.o.j. en daarna. Hier staan diermotieven centraal, maar ze verschijnen niet als realistische afbeeldingen. Dieren worden uitgerekt, vervormd en opgenomen in complexe, vervlochten patronen. Hun lichamen worden lijnen, hun vormen worden ritmes. Dit maakt duidelijk dat het dier niet wordt voorgesteld om herkend te worden, maar om zijn betekenis.

In deze symboliek functioneert het dier als een drager van eigenschappen. Een roofdier belichaamt kracht en agressie, een vogel kan verwijzen naar beweging tussen verschillende bestaanslagen, slangenachtige vormen naar transformatie en continuïteit. Door zulke vormen op wapens, sieraden of kleding aan te brengen, ontstaat een symbolische identificatie: men verbindt zich met de kracht die het dier vertegenwoordigt. Dit principe blijft herkenbaar in latere en zelfs hedendaagse symboliek, waarin dieren nog steeds als archetypen fungeren.

Kenmerkend voor deze Germaanse beeldtaal is ook de vervlechting van vormen. Dierlichamen raken in elkaar verstrengeld, lijnen kruisen en keren terug in zichzelf. Deze visuele verwevenheid drukt een wereldbeeld uit waarin krachten niet afzonderlijk bestaan, maar elkaar doordringen en beïnvloeden. Er is geen statisch evenwicht, maar een voortdurende spanning en interactie. Deze dynamiek suggereert dat orde niet voortkomt uit stilstand, maar uit beweging en onderlinge relaties.

Doorheen al deze vormen – geometrische patronen, spiralen, circulaire motieven en vervlochten dierfiguren – blijft één constante zichtbaar: symboliek is een manier om het onzichtbare zichtbaar te maken. De vormen verwijzen niet naar de buitenkant van de wereld, maar naar haar structuur en werking. Ze drukken een werkelijkheid uit die niet vastligt, maar voortdurend verandert en waarin alles met elkaar verbonden is.

Deze visuele taal verdwijnt niet. Ze transformeert en blijft aanwezig in hoe mensen patronen herkennen, betekenis geven aan vormen en zich verbinden met grotere gehelen. Wat in deze vroege contexten zichtbaar wordt, is geen afgesloten verleden, maar een blijvende manier van kijken en denken, waarin symbolen fungeren als brug tussen het zichtbare en het betekenisvolle.

Vuur, Zon en Aarde: De Heidense Ziel van Sint-Jan en Zijn Gezellen

In de zomermaand – wanneer het licht op zijn hoogtepunt staat en de aarde haar volle adem uitblaast – vloeien oude heidense ritmes en latere heiligennamen in elkaar over tot één levend geheel. Wat wij vandaag kennen als de feesten van Sint-Cunera, Sint-Vitus, Sint-Jan en Sint-Petrus en Paulus, draagt duidelijk de sporen van een ouder, dieper wereldbeeld waarin zon, aarde, water en vuur als heilige krachten werden vereerd. In deze tijd van overvloed en rijping wordt de mens als het ware opgenomen in de kringloop van groei, kracht en langzaam afnemend licht.

De cyclus opent rond 12 juni met Sint-Cunera, een figuur die bijzonder sterk de echo draagt van voorchristelijke vrouwengestalten. In haar herkennen we trekken van oude moedergodinnen en beschermgeesten van het land: hoedsters van akker, huis en gemeenschap. Haar verering, vaak met processies en beschermende rituelen, kan gezien worden als een voortzetting van oeroude tradities waarin men de aarde zelf eerde als voedende moeder. Symbolisch draagt Cunera het weefwerk van het leven: zij verbindt mensen met elkaar en met de vruchtbaarheid van het land. Het weven, beschermen en verzorgen zijn hier geen toevallige beelden, maar verwijzen naar de cyclische orde van de natuur zelf, waarin alles met elkaar verstrengeld is.

Kort daarna volgt Sint-Vitus op 15 juni, een feest waarin de wilde levenskracht van de vroege zomer tot uiting komt. Vitus wordt traditioneel verbonden met dans, zenuwkracht en extase – verschijnselen die in heidense rituelen essentieel waren. In extatische dansen zochten mensen verbinding met de levenskracht die door alles stroomt. Dit was geen chaos, maar een heilige roes: een manier om disharmonie uit het lichaam te verdrijven en opnieuw af te stemmen op de ritmes van de natuur. De zogenaamde “Sint-Vitusdans” weerspiegelt oude trancepraktijken waarin lichaam en geest één werden met de pulserende energie van de aarde. In deze periode van groeiende gewassen en lange dagen is beweging een eerbetoon aan het leven zelf.

Het stralende middelpunt van deze cyclus ligt bij Sint-Jan op 24 juni, het feest dat bijna samenvalt met de zomerzonnewende. Hier bereikt de zon haar hoogste kracht, en dat werd al ver vóór het christendom gevierd met grootse rituelen. De Sint-Jansvuren zijn wellicht het meest zichtbare overblijfsel daarvan: vuren die de zon op aarde weerspiegelen, haar kracht versterken en beschermen tegen het naderende afnemen van het licht. Het springen over het vuur staat symbool voor zuivering, moed en hernieuwing. Rook en as golden als krachtig tegen ziekte en onheil.

Daarnaast is deze nacht doordrongen van kruidenmagie. Planten zoals sint-janskruid, bijvoet en duizendblad worden op dit moment geplukt omdat men gelooft dat zij dan hun hoogste levenskracht dragen. Deze kruiden werden gebruikt voor genezing, bescherming en zelfs waarzeggerij. Ook water kreeg een bijzondere betekenis: dauw, bronnen en rivieren werden als bezield beschouwd, en baden in het eerste ochtendlicht stond symbool voor wedergeboorte. Het is een moment waarop vuur en water – ogenschijnlijk tegengestelde elementen – samenkomen als bronnen van leven en zuivering.

Aan het einde van deze zomerse spanningsboog vinden we Sint-Petrus en Sint-Paulus op 29 juni, een tweevoudig feest dat in heidense zin een overgang markeert. De zon heeft haar keerpunt gepasseerd; de dagen blijven warm, maar het licht begint langzaam af te nemen. Dit is het begin van een subtiele verschuiving van uitbundige groei naar bewaring en ordening.

Petrus, met zijn sleutels, draagt het archetype van de poortwachter. In oude tradities vinden we vergelijkbare figuren die de doorgang tussen werelden bewaken: tussen licht en duister, leven en dood, zomer en herfst. Zijn sleutels openen niet alleen hemelse poorten, maar symboliseren ook de kennis van cycli en grenzen – wanneer iets moet groeien en wanneer het beschermd moet worden.

Paulus daarentegen belichaamt de reiziger en verkondiger, een figuur die verwant is aan de oude “grenswandelaar” of listige bemiddelaar: degene die tussen werelden beweegt, kennis draagt en veranderingen teweegbrengt. Hij staat symbool voor het verspreiden van inzicht, voor het vuur van inspiratie dat zich uitbreidt zoals zaad dat wordt uitgezaaid. Samen vormen Petrus en Paulus een tweeluik van afsluiten en openen, bewaren en verspreiden.

Ook in de gebruiken rond dit feest vinden we oudere lagen terug: vis als symbool van leven uit het water, en water zelf als bron van vruchtbaarheid en oorsprong. In sommige streken werden rivieren gezegend of bezocht, wat herinnert aan prechristelijke waterculten waarin bronnen en meren als heilig werden beschouwd.

Wanneer men deze hele periode in haar geheel bekijkt, ontvouwt zich een rijk en samenhangend heidens perspectief op de zomermaand:

Aarde (Cunera) – vruchtbaarheid, bescherming, het weven van leven
Lichaam en beweging (Vitus) – extase, dans, levenskracht
Vuur en zon (Jan) – hoogtepunt, zuivering, magie en genezing
Overgang en balans (Petrus en Paulus) – grenzen, kennis, verspreiding

De symboliek is diep verweven:
Kransen van bloemen weerspiegelen de cyclus van groei en vergankelijkheid.
Vuren op heuvels verbinden hemel en aarde.
Water en dauw brengen genezing en vruchtbaarheid.
Dans en zang roepen de levenskracht op.
Sleutels en poorten herinneren aan overgangen tussen werelden.

Zo blijkt dat de zomermaand geen reeks losse feestdagen is, maar een heilige tijd waarin de mens zich afstemt op de adem van de natuur. De heiligen zijn als maskers die oude krachten blijven dragen: de zon die brandt, de aarde die voedt, het water dat heelt en de geest die beweegt tussen werelden. In dat licht is de zomer niet enkel een seizoen, maar een ritueel op zich – een jaarlijkse herbevestiging van het leven in al zijn overvloed en vergankelijkheid.

ZWART-ROOD-WIT, spirituele driekleur?

Sommige heidenen in de Lage Landen, van Vlaanderen tot Friesland, hebben de gewoonte om drie gekleurde kaarsen te ontsteken in de volgorde van Zwart, Rood en Wit bij rituelen of bij wijze van dagdagelijkse verering en geluksbrenger. Ze gebruiken ook deze kleuren in versiering of bekleding van een ritueel of sacrale plaats.

Elke kleur vertolkt iets en de volgorde van het ontsteken zou heilzaam zijn en dient bewust en weloverwogen te gebeuren als in een ritueel. Ook het doven doen we niet door het uit te blazen omdat dit onheil brengt, men gaat eerder de zuurstof ontnemen met een kaarsendover.

Waar komt dit nu vandaan?

Er zijn eigenlijk heel wat elementen aan te halen die het belang van deze kleuren onderlijnen en we kunnen ze ook met wat creativiteit zelf makkelijk plaatsen.

De oudste bronnen die gebonden zijn aan onze Indo Europese cultuur en latere Germaanse cultuur, zijn de Vedische teksten. Die gaan naar schatting terug tot minstens 1000 voor onze jaartelling. Er zijn ook andere bronnen zoals de Sagen, de Edda, volksverhalen, volksgeneeskunde en zelfs de Bijbel.

De Franse professor Jean Haudry merkte in de Vedische teksten de driekleur op en wees deze toe aan de kleuren van de hemel tijdens het verloop van de dag: Zwart bij nacht, rood bij zonsopgang of ondergang en wit voor overdag. In de Veda’s beschrijft men drie koeien die , de eerste zwart, de tweede rood en de derde is wit en staan voor de kleuren van de hemel. Hij ziet dit hemelconcept in heel wat andere elementen opduiken zoals het hemelgewelf dat rond een grote zuil draait en door een etmaal zwart-rood-wit-rood-zwart kleurt. Haudry gaat nog verder en linkt de Germaanse goden aan het driedelig hemel gewelf: Tiwaz is de daghemelgod, Wodanaz is de god van de nachthemel en het schemerrood wijdt hij toe aan Ostara, godin van het ochtendgloren. Ostara is trouwens ook genoemd als lentegodin en gebonden met vernieuwing of groei, Wodanaz is ook een godheid die zich specifiek in de winter manifesteert en gebonden is met de dood.

Plato schreef dat er in Atlantis steengroeven waren waar één soort steen wit was, een andere zwart en nog een andere rood.

In de Saga van de Jomsvikingen heeft Koning Gorm drie voorspellende dromen:

Tijdens de eerste nachtelijke droom staat hij buiten zijn hal vanwaar hij de zee ziet terug trekken tot hij geen water meer kan zien. Uit de horizon waar het water heen was doken drie witte ossen op, ze stormden het land op en beten al het gras uit de grond waarna ze weer naar de teruggetrokken zee liepen en verdwenen.

De volgende nacht droomde hij ongeveer hetzelfde, maar nu waren de drie ossen rood en hadden grotere hoorns.

De derde droom was ook een herhaling, maar nu waren de ossen zwart en zijn ze nog groter met nog grotere hoorns. Als afsluiter hoort hij een luide knal op het moment dat de zee terug naar het strand keerde. De droom werd vervolgens verklaard als voorbode van negen jaar slechte oogst.

Men komt aan negen omdat er drie maal drie ossen verschenen. Heilige getallen in het Heidendom. Hoe groter de hoorns en ossen, hoe groter het onheil. Op welke basis interpreteert men nu het onheil? Misschien wel de volgorde van de kleuren? Wit-rood-zwart, want we zien dat de natuurlijke wederkerende volgorde altijd zwart-rood-wit is.

Professor Jan de Vries ziet in de Vedische mystiek de drie voorwaarden voor leven: vuur, water en aarde. Deze zijn voorgesteld met de kleur rood, wit en zwart. De professor gaat ook verder vind in de gehele Europese voorchristelijke tradities deze kleurencombinatie terug, onder andere in volksmagie, legenden en andere overleveringen.

Er zijn verschillende sprookjes in Europa waarin we ook de driekleur terugvinden als belangrijke indicatoren. Neem nu Sneeuwwitje: “Had ik nu een kindje, zo wit als sneeuw, zo rood als bloed en zo zwart als dit ebbenhout”

Uit deze sprookjes lijkt de driekleur te zijn overgeleverd als een schoonheidsideaal.

We hebben ook voorbeelden uit de magie zoals deze toverformule opgetekend in de 19e eeuw in Thüringen tegen wormen:

“Ik stap hier op een grenssteen. De wormen vreten mijn been. Ze mogen zijn zwart, wit of rood, in een dag zijn ze allemaal dood.”

Of een sprookje uit IJsland: Sigurd moet opeenvolgend een zwarte, witte en rode doek om zijn hoofd binden om zich te beschermen tegen het brullen van een stier uit de onderwereld. Ook slaat hij op een zwart-rood-witte steen om een magische storm te ontketenen die de reuzen dood.

In Finland was het gebruikelijk dat een boer zijn land afbakende met rood-zwart-wit touw, wetende dat een landsgrens bezield werd met een schutgeest om deze te bewaken maakt dit ook een waardevol gegeven.

Uit Rigsthula kunnen we drie sociale klassen onderscheiden.

“Thrael” de knecht (“zijn lokken waren zwart”)
“Karl” de kerel (“hij was rozig en rood”)
“Jarl” de prins (“blond was zijn haar”)

De knecht is een lijfeigene en geeft men prominent zwart als kleur.

De kerel is de vrijman, de boer, de krijger, de visser, de jager, die blaakt van geluk en gezondheid in het vrije buitenleven en is rood van kleur.

De prins, edel en nobel krijgt een pure en schitterende kleur: blond, ofwel wit.

Dit betekent dat we ook de kleuren bij een karaktertype kunnen plaatsen.

Zwart is lomp en bruut

Rood is sterk, gezond en ijverig

Wit is edel, puur, begaafd en strijdvaardig

Professor Georges Dumézil maakte 100 jaar geleden de theorie dat de Indo-Europese cultuur uit drie functies bestond en dat elke functie door een kleur werd gerepresenteerd

Cultische: wit

Militaire: rood

Economische: donker

In India zien we dat de oorspronkelijke kaste systeem verdeeld was in kleuren:

de Brahmaan (wijze priester): wit
De Kshattriya (krijger, leider): rood
De Vaishya (werker, handelaar): zwart

De naam voor kaste is Varna en betekent “kleur”

Als we dan kijken naar de Indo-Europese kosmos dan zien we dat deze ook in drie gedeeld is en deze duikt ook op in de Germaanse cultuur. De levensboom of zuil draagt de hemel, eronder zit de wereld en daaronder de onderwereld of Hel. In de wereld vinden we respectievelijk Middengaard, Asengaard, Uitgaard en Jotunheim.

In de Völuspá leren we hoe Ragnarök wordt aangekondigd door drie verschillende gekleurde hanen: Gullinkambi, de hemelhaan is wit. Fjallarr de wereldhaan is rood en de Helhaan is zwart.

Gullinkambi wordt ook wel als goud omschreven omdat zijn naam ‘Goudkam’ betekend, maar Professor de Vries merkt op dat de god Heimdall de bijnaam Goudtand heeft ondanks dat hij ook als helderwit omschreven staat. In het blinken van goud zien we trouwens helder wit en lijkt blond ook niet op goud?

Maar ook in het Christendom, die niet vies zijn om heidense elementen te adopteren, vinden we dezelfde kleuren en betekenissen terug.

In de liturgie staat wit voor puurheid, martelaren, onschuld, glorie. Wit kan vervangen worden door goud meld men nog… Het is ook de kleur van de paus (spirituele wijze leider).

Rood staat dan weer voor passie, bloed en vuur, het is de kleur van de kardinaal

Zwart staat voor de doden en de rouw.

In het Nieuwe Testament vinden we deze beschrijving van de ruiters van de Apocalyps:

Het eerste paard is wit, het tweede rood en het derde zwart en vierde vaal of grijs. De eerste is een edele figuur, de tweede een krijger en het derde een handelaar. De vierde is de dood. De drie eerste ruiters zijn de levenden en hun kleurencode komt overeen met Cultisch-Militaire-Economische functies van Dumézil.

En dan hebben we nog deze afbeelding van de drie wijzen of drie koningen uit de 3e eeuw in de Priscilla grot. Daar zijn de drie wijzen afgebeeld die zeer iconisch geschenken brengen naar de pasgeboren Jezus. Hun volledige gedaante is afgebeeld in onze cultische kleurencode, de eerste zwart, de tweede rood, en de laatste die aankomst is wit.

Een paar eeuwen later in de 5e eeuw in Sant’Apollinare Nuovo in Ravenna, zien we deze figuren terug afgebeeld, nu met eigentijdse kleding, maar opvallend ook met namen en aan hun uiterlijk zien we ook hun leeftijd: Melchior is de jongste met kort haar en zonder gezichtsbeharing, Balthasar heeft een bruine baard en is duidelijk volwassen en Gaspar heeft een grijze baard. We zien hierin ook weer een parallel met kracht, leeftijd, wijsheid, vruchtbaarheid. Ook het brengen van geschenken is natuurlijk een parallel die we herkennen.

Maar er zijn ook sporen gevonden op altaarstenen van Matronen, of de drie Moeders, van deze kleurencombinatie. De Matronen zijn een oude cultus die mogelijk uit de Indo-Europese cultuur werd overgeleverd. We zien deze ook opduiken als de Nornen of Schikgodinnen. Normaliter gaat het dan over een dochter-moeder-grootmoeder combo.

Er zijn dus tal van elementen die we met onze driekleur kunnen verbinden.

Zo staat de dood bijna altijd gelijk gebonden aan vruchtbaarheid en kan je dus zwart gelijkstellen met zowel de dood als met iets dat net tot ontwikkeling komt uit deze vruchtbare schoot van de dood. Net zoals het heden voorkomt uit het verleden. Wat onder de aarde zit is de onderwereld en daar ontkiemd het nieuwe leven ook. De dodengoden hebben ook altijd een functie gebonden met vruchtbaarheid. Waar Wodan zijn Wilde Heir komt, zal een goede oogst volgroeien. Goden van de onderwereld zoals Holda, Wodan komen in gedachten. Laten we ook niet vergeten dat in heel Europa de midwinter tradities vaak inhouden dat cultische figuren met zwarte gezichten rondtrekken en de aanschouwers besmeuren met zwarte kleur in het gezicht om hen geluk te brengen of vruchtbaarheid.

Rood is kracht van het groeien, de sterkte van wat jong is, de kleur van verandering, van initiatie (bloedoffer?) van voortvarendheid, wat nu is en wat zal worden. Het is ook een kleur geassocieerd met de dondergod en met Ostara.

Wit is wat bereikt moet worden, het is wijsheid, volgroeid zijn, één zijn met het voorgaande, volmaaktheid, toonaangevend. Het is ook de kleur van Tiwaz, die het Ding overziet, en ook van Ing de heilbrengende, god der Alven, of van de Witten.

We kunnen volgende elementen verbinden:

ZWART ROOD WIT

Aarde Vuur Water

Nacht Schemer Dag

Winter Lente Zomer

Kiem Ontkiemen Volgroeid

Verleden Heden Schuld (toekomst)

Knecht Kerel Edel

Werker Krijger Leider

Dood Jong Oud

Dochter Moeder Grootmoeder

Geluk Voorspoed Heil

Onderwereld Wereld Hemel

As Vlam Rook

Wodanaz Ostara Tiwaz

Wodan Thuner Ing

We weten natuurlijk allemaal, dat in het verleden een regime gebruikmaakte van deze kleuren wat jammerlijk een smet bracht op het heidendom. Maar laat ons dit los zien van onze spirituele praktijk.

Bronnen:

Boppo Grimmsma, De Heidense Kleurendrieheid Zwart Rood Wit

Jan de Vries, Rood Wit Zwart in Volkkunde

Georges Dumézil, Gods of the ancient Northmen

Georges Dumézil, La courtisane et les seigneurs colorés

Georges Dumézil, The Rigstula and Indo European Social Structures

Rudolf Simek, Lexicon der Germaanse Mythologie