Snorri Sturluson

Snorri Sturluson (1179–1241) neemt een unieke plaats in binnen de Europese cultuurgeschiedenis. Hij was niet alleen een invloedrijke IJslandse edelman en politicus, maar ook een dichter, historicus en geleerde die een beslissende rol heeft gespeeld in het overleveren van de Noordse heidense mythologie. In veel opzichten vormt hij een brugfiguur tussen twee werelden: het voorchristelijke, mythisch-religieuze erfgoed van Scandinavië en de christelijke, schriftelijke cultuur van de middeleeuwen.

Snorri leefde ruim twee eeuwen na de officiële kerstening van IJsland (rond het jaar 1000), maar het heidendom was in die periode nog niet volledig verdwenen. Oude verhalen, genealogieën en dichtvormen circuleerden nog steeds mondeling, vooral onder skaldendichters en binnen adellijke kringen. Tegelijk dreigde deze traditie te verdwijnen, omdat de nieuwe christelijke elite steeds minder vertrouwd raakte met de mythologische beeldenwereld die aan die poëzie ten grondslag lag. Het is precies in die context dat Snorri’s werk zo uitzonderlijk belangrijk wordt.

Zijn beroemdste werk, de Proza-Edda, werd geschreven met een duidelijk praktisch doel: het onderwijzen van jonge dichters in de kunst van de skaldische poëzie. Deze dichtkunst maakte intensief gebruik van kenningen en metaforen die direct verwezen naar heidense goden, kosmologie en mythische gebeurtenissen. Zonder kennis van verhalen over Odin, Thor, Frey, Loki of de wereldboom Yggdrasil zou een groot deel van deze poëzie onbegrijpelijk worden. Snorri begreep dat het verdwijnen van mythologische kennis automatisch het einde van deze poëtische traditie zou betekenen.

In de Proza-Edda beschrijft hij daarom op systematische wijze de Noordse mythologie: de schepping van de wereld uit Ginnungagap, het ontstaan van goden, reuzen en mensen, de beschrijving van Asgard en Midgard, en uiteindelijk de ondergang van de kosmos tijdens Ragnarök. Hoewel hij deze verhalen soms voorziet van rationaliserende of euhemeristische verklaringen—waarbij de goden als buitengewone, vergoddelijkte mensen worden voorgesteld—blijven de mythen zelf opmerkelijk volledig en coherent bewaard. Deze presentatie maakte het voor een christelijk publiek mogelijk om de verhalen te lezen zonder ze als religieuze bedreiging te zien.

Naast de Proza-Edda schreef Snorri ook de Heimskringla, een omvangrijke verzameling koningssaga’s over de Noorse heersers. Ook hier is het heidense gedachtegoed nadrukkelijk aanwezig. Vroege koningen worden afgeleid van goden als Odin, offers en rituelen worden beschreven, en het wereldbeeld waarin lotsbestemming (wyrd) en eer een centrale rol spelen, komt duidelijk naar voren. Door mythologie, geschiedenis en politiek met elkaar te verweven, toont Snorri hoe diep het heidendom was verankerd in de sociale en culturele structuren van het vroegmiddeleeuwse Scandinavië.

Wat Snorri’s rol extra bijzonder maakt, is dat hij zelf geen heiden was. Hij schreef niet vanuit religieuze devotie, maar vanuit culturele en intellectuele belangstelling. Juist daardoor kon hij optreden als ‘bewaker van het geheugen’ zonder beschuldigd te worden van afgoderij. Zijn werken vormen geen poging om het heidendom te herstellen, maar wel om het te verklaren, te ordenen en te bewaren binnen een christelijk wereldbeeld. Dit pragmatische evenwicht verklaart waarom zijn teksten zijn overgeleverd, terwijl veel andere heidense bronnen verloren zijn gegaan of actief zijn onderdrukt.

De invloed van Snorri Sturluson reikt ver voorbij zijn eigen tijd. Vrijwel alles wat wij vandaag weten over de Noordse mythologie—zoals de verhalen over Ragnarök, de listigheid van Loki, de wijsheid van Odin en de kracht van Thor—is rechtstreeks of indirect aan zijn werk te danken. Latere literatuur, van romantische nationalistische bewegingen tot moderne fantasy en neopaganistische stromingen, steunt in hoge mate op de door Snorri vastgelegde traditie.

Samenvattend kan worden gesteld dat Snorri Sturluson een cruciale rol heeft gespeeld in het behoud van het Noordse heidendom, niet als levend geloof, maar als cultureel en mythologisch erfgoed. Zonder zijn werken zou dit erfgoed grotendeels zijn verdwenen in de overgang van een orale, heidense cultuur naar een schriftelijke, christelijke samenleving. Zijn nalatenschap toont hoe één persoon, bewust of onbewust, het geheugen van een gehele beschaving kan veiligstellen voor toekomstige generaties.

Feeën, Wouden en Oerkrachten: De Heidense Wereld van Arthur Rackham

Arthur Rackham (1867–1939) behoort tot de meest invloedrijke illustratoren van de late 19e en vroege 20e eeuw. Zijn werk, vooral bekend uit geïllustreerde uitgaven van sprookjes, volksverhalen en mythologische verhalen, vormt een unieke visuele wereld waarin het heidense element voortdurend aanwezig is. Hoewel hij zelden expliciet religieuze stelling inneemt, ademt zijn oeuvre een diepe verbondenheid met voorchristelijke verbeeldingen van natuur, magie en het bovennatuurlijke.

Rackhams illustraties zijn doordrongen van een animistische visie op de wereld, die sterk aansluit bij heidense denkbeelden. Bomen, rotsen en landschappen worden bij hem bezield en krijgen vaak menselijke trekken. Kronkelende takken lijken gezichten te vormen, wortels nemen grillige, bijna dierlijke vormen aan, en het bos wordt een levend organisme. Deze voorstelling van de natuur als bezielde werkelijkheid weerspiegelt een wereldbeeld dat kenmerkend is voor het heidendom, waarin elk element van de natuur een eigen geest of kracht bezit.

Zijn illustraties voor werken zoals de sprookjes van de gebroeders Grimm, Peter Pan in Kensington Gardens en A Midsummer Night’s Dream brengen een universum tot leven waarin feeën, geesten en andere natuurwezens een vanzelfsprekende plaats innemen. Deze figuren zijn geen loutere fantasie, maar echo’s van oude volksgeloven die hun wortels hebben in Germaanse en Keltische heidense tradities. De feeën bij Rackham zijn vaak ambivalent: niet enkel lieflijk, maar soms ook grillig, duister of zelfs dreigend. Daarmee sluiten ze aan bij de oorspronkelijke opvatting van natuurgeesten als krachten die zowel beschermend als gevaarlijk kunnen zijn.

Ook in zijn interpretaties van mythologische verhalen, zoals zijn illustraties bij Wagners Ring des Nibelungen, komt het heidense karakter sterk naar voren. Hier beeldt Rackham goden, reuzen en helden af binnen een wereld die wordt beheerst door oerkrachten, magie en noodlot. De Germaanse mythologie, met haar nadruk op strijd, eer en de onvermijdelijke ondergang (zoals in het verhaal van de Ragnarök), krijgt bij Rackham een visuele vorm die tegelijk verfijnd en archaïsch aandoet. Zijn figuren lijken uit de aarde zelf voort te komen en zijn nauw verbonden met het landschap waarin zij verschijnen.

Stilistisch kenmerkt Rackham zich door het gebruik van fijne, nerveuze lijnen en een ingetogen kleurenpalet, vaak gedomineerd door aardetinten en zachte wassingen. Deze techniek versterkt de mysterieuze en dromerige sfeer van zijn werk. De wereld die hij oproept is geen heldere, rationele werkelijkheid, maar een schemerzone waarin het zichtbare en het onzichtbare in elkaar overlopen – een ruimte die nauw aansluit bij de overgangswereld van het heidense geloof, waar goden, geesten en mensen elkaar konden ontmoeten.

Wat Rackham bijzonder maakt, is dat hij het heidense niet als iets exotisch of historisch presenteert, maar als een latent aanwezige dimensie van de werkelijkheid. Zijn illustraties suggereren dat achter het alledaagse landschap een oudere, verborgen wereld schuilgaat, waarin oude krachten nog steeds werkzaam zijn. Het bos wordt zo een plaats van transformatie en mysterie, een heilig domein dat zowel aantrekt als afschrikt.

In de context van zijn tijd kan Rackhams werk worden gezien als een reactie op de rationalisering en industrialisering van de moderne samenleving. Door terug te grijpen op sprookjes, mythes en heidense symboliek, opent hij een venster naar een wereld waarin de mens opnieuw verbonden is met de natuur en het onverklaarbare. Zijn kunst vormt daarmee een subtiele, maar krachtige herwaardering van een premoderne, heidense gevoeligheid.

Samenvattend kan worden gesteld dat Arthur Rackham, via zijn unieke illustratiestijl en thematische keuzes, een visuele brug slaat naar het heidense verleden. Zijn bezielde natuur, zijn ambivalente feeën en zijn mythische verbeelding brengen een wereld tot leven waarin het oude geloof in de levenskracht van natuur en mythe nog steeds voelbaar is.

De Germaanse wereld: wanneer de wolven de zon verslonden

Toen een totale zonsverduistering zich boven de Lage Landen voltrok, zagen onze voorouders niet zomaar een bijzonder natuurverschijnsel. Voor hen leek het alsof de orde van de wereld zelf werd verstoord. De zon was immers de bron van licht, warmte, vruchtbaarheid en leven. Wanneer zij midden op de dag verdween, moest daar volgens de mensen van toen een diepere, bovennatuurlijke betekenis achter schuilgaan.

De bewoners van de Lage Landen maakten in de oudheid deel uit van de bredere Germaanse cultuurwereld. Friezen, Saksen en Franken hadden een eigen religieuze traditie, maar deelden veel overtuigingen met andere Germaanse volkeren. Helaas zijn hun verhalen grotendeels verloren gegaan doordat deze gebieden al vroeg werden gekerstend. Wat we vandaag weten over hun mythologische wereldbeeld komt daarom vaak uit verwante tradities die beter zijn bewaard gebleven, vooral in Scandinavië. De Noordse bronnen geven ons een uniek venster op een veel oudere Germaanse denkwereld waarvan ook de bewoners van onze streken deel uitmaakten.

Volgens die Germaanse traditie werden de zon en de maan voortdurend achtervolgd door bovennatuurlijke wolven. De wolf Sköll joeg op de zon, terwijl zijn broer Hati de maan achtervolgde. Een zonsverduistering werd opgevat als het moment waarop de achtervolger zijn prooi eindelijk had ingehaald en begon te verslinden. Voor de mensen van toen was dit geen symbolisch verhaal, maar een verklaring van wat zich daadwerkelijk aan de hemel afspeelde. De plotselinge duisternis was het zichtbare bewijs dat de strijd tussen orde en chaos zich boven hun hoofden voltrok.

Deze voorstelling sloot aan bij een breder Germaans wereldbeeld waarin de kosmos voortdurend werd bedreigd door krachten van wanorde. In de verhalen over Ragnarök, het einde van de wereld, zouden de wolven uiteindelijk de zon en de maan volledig verslinden, waarna een tijd van duisternis en vernietiging zou aanbreken. Iedere verduistering kon daarom worden ervaren als een verontrustende herinnering aan dat toekomstige einde.

Wanneer de zon begon te verdwijnen, probeerden mensen soms actief in te grijpen. In verschillende Europese tradities werden lawaaierige rituelen uitgevoerd. Men schreeuwde, sloeg op metalen voorwerpen, luidde klokken of blies op hoorns om het monster dat de zon aanviel af te schrikken. Omdat de zon na enkele minuten altijd terugkeerde, versterkte dit het geloof dat de gemeenschap daadwerkelijk had geholpen om de kosmische orde te herstellen.

Voor de bewoners van de Lage Landen moet een totale verduistering een bijzonder indrukwekkende ervaring zijn geweest. Stel je een boer voor in het Vlaanderen van de achtste of negende eeuw. Terwijl hij op het veld werkt, merkt hij dat het licht verandert. De kleuren worden doffer, de schaduwen scherper. Vogels zoeken hun rustplaats op alsof de avond valt en het vee wordt onrustig. Vervolgens zakt een ongewone schemering over het landschap. Waar enkele ogenblikken eerder de zon stond, verschijnt nu een zwarte schijf omringd door een vreemde lichtkrans. Zonder kennis van sterrenkunde was zo’n ervaring nauwelijks anders te begrijpen dan als een teken van hogere machten.

Na de komst van het christendom verdwenen deze oude voorstellingen niet onmiddellijk. Veel heidense denkbeelden bleven voortleven onder een nieuwe religieuze laag. De wolf die de zon verslond maakte geleidelijk plaats voor het idee dat God zelf een boodschap stuurde. Middeleeuwse kroniekschrijvers zagen verduisteringen vaak als waarschuwingen voor oorlog, hongersnood, ziekte of de dood van belangrijke heersers. In annalen werden zonsverduisteringen regelmatig vermeld naast rampen en politieke gebeurtenissen. De hemel werd beschouwd als een plaats waar God zijn bedoelingen kenbaar maakte aan de mensheid.

Dat blijkt uit talrijke Europese voorbeelden. In Frankische kronieken uit de vroege middeleeuwen worden verduisteringen beschreven als buitengewone hemeltekens. Wanneer kort daarna een veldslag, pestuitbraak of machtswisseling plaatsvond, zag men daarin een bevestiging dat de verduistering een waarschuwing was geweest. De gebeurtenis zelf was vaak minder belangrijk dan de betekenis die men er achteraf aan gaf.

Ook tijdens de Karolingische periode werden verduisteringen nauwkeurig genoteerd. Geleerden aan het hof van Karel de Grote beschikten al over enige astronomische kennis, maar voor de meeste mensen bleven dergelijke verschijnselen onderdeel van Gods voorzienigheid. Zelfs wanneer men wist dat verduisteringen konden worden voorspeld, betekende dat nog niet dat ze hun religieuze betekenis verloren.

Een van de bekendste gevallen vond plaats op 2 augustus 1133, toen een totale zonsverduistering zichtbaar was in grote delen van Noordwest-Europa. Kroniekschrijvers beschreven hoe de hemel donker werd en sterren zichtbaar werden midden op de dag. Toen koning Hendrik I van Engeland twee jaar later overleed en zijn rijk in een langdurige crisis terechtkwam, beschouwden velen de verduistering als een voorteken dat deze gebeurtenissen had aangekondigd.

Voor onze voorouders in de Lage Landen was een zonsverduistering dus veel meer dan een astronomisch verschijnsel. Zij zagen er een strijd in tussen orde en chaos, tussen licht en duisternis, tussen de krachten die de wereld in stand hielden en de machten die haar wilden vernietigen. Eerst werd die strijd verklaard met de oude Germaanse verhalen over verslindende wolven. Later zag men er de hand van God in. Maar in beide gevallen bleef de kern dezelfde: wanneer de zon verdween, stond er iets groots op het spel.

Misschien verklaart dat waarom een totale zonsverduistering ook vandaag nog zo’n diepe indruk maakt. We begrijpen inmiddels perfect hoe de maan tijdelijk voor de zon schuift, maar wanneer het daglicht plotseling verdwijnt en de hemel een onwerkelijke aanblik krijgt, voelen we nog steeds iets van dezelfde ontzagwekkende verwondering die onze Germaanse voorouders duizenden jaren geleden moeten hebben ervaren.

Storm, Strijd en Lot: De Noordse Heidense Kunst van Arbo

De Noorse schilder Peter Nicolai Arbo (1831–1892) is een van de belangrijkste kunstenaars die het Germaanse en Noordse heidendom op indringende wijze tot leven hebben gebracht in de 19e-eeuwse schilderkunst. Zijn oeuvre staat volledig in het teken van de herontdekking van de Oudnoorse mythologie, een beweging die nauw verbonden was met het romantisch nationalisme in Scandinavië. In zijn werken verbeeldt Arbo een wereld van goden, helden en bovennatuurlijke krachten, waarin het heidense wereldbeeld centraal staat en de natuur, het noodlot en het bovenaardse onlosmakelijk met elkaar verweven zijn.

Arbo’s bekendste schilderijen, zoals Åsgårdsreien (De Wilde Jacht van Odin), tonen scènes die rechtstreeks ontleend zijn aan de Noordse mythologie. In dit werk raast een woeste stoet van goden, geesten en krijgers door de nachtelijke hemel, aangevoerd door Odin, de oppergod. Dit motief van de Wilde Jacht is diep geworteld in het Germaanse heidendom en symboliseert de ongrijpbare en vaak angstaanjagende krachten van het universum. Arbo weet deze energie meesterlijk vast te leggen in een dynamische compositie vol beweging, waarin paarden, wapens en wervelende figuren samensmelten tot een visionair tafereel. De mens verschijnt hier niet als heerser over de natuur, maar als deel van een oncontroleerbare kosmische orde.

Naast Odin en de Wilde Jacht putte Arbo uit een breed scala aan mythologische figuren en verhalen. Hij schilderde Walkuren, die volgens de heidense traditie gesneuvelde krijgers naar het Walhalla begeleiden, en scènes waarin goden en helden optreden binnen een wereld die beheerst wordt door strijd, eer en het onafwendbare noodlot (wyrd). Deze thematiek weerspiegelt een fundamenteel aspect van het heidense denken: het besef dat zelfs de goden onderworpen zijn aan een kosmische wetmatigheid, die uiteindelijk uitmondt in de ondergang van de wereld, zoals beschreven in de Ragnarök-mythe.

Visueel onderscheidt Arbo zich door zijn dramatische gebruik van licht en kleur, dat vaak een bijna bovennatuurlijke intensiteit heeft. Zijn hemelpartijen zijn stormachtig en geladen, zijn landschappen ruig en ongetemd. Deze natuur fungeert niet als achtergrond, maar als actieve kracht die de handelingen van goden en mensen ondersteunt en versterkt. In die zin sluit zijn werk nauw aan bij het heidense idee van een bezielde wereld, waarin elke boom, berg of storm een eigen kracht en betekenis kan dragen.

Arbo’s figuren zijn heroïsch en idealiserend, maar nooit losgezongen van hun mythische context. De Walkuren zweven met een ijzige vastberadenheid door de lucht, vaak gehuld in harnassen die hun rol als strijders benadrukken. Odin verschijnt als een visionaire en soms dreigende figuur, een god van wijsheid en oorlog, die zowel schepper als vernietiger is. Deze ambivalente voorstelling van goddelijke krachten sluit nauw aan bij het Germaanse heidendom, waarin goden niet louter goed of kwaad zijn, maar complexe en vaak tegenstrijdige eigenschappen bezitten.

In de bredere culturele context van de 19e eeuw speelde Arbo een belangrijke rol in de visuele herwaardering van de Noordse mythologie. In een tijd waarin nationale identiteiten werden gevormd, bood het heidense verleden een bron van inspiratie en trots. Zijn schilderijen dragen daardoor niet alleen een artistieke, maar ook een ideologische dimensie: ze verbinden het toenmalige Noorwegen met een diep, mythisch verleden en geven vorm aan een collectief geheugen dat geworteld is in heidense tradities.

Samenvattend kan worden gesteld dat het werk van Peter Nicolai Arbo een krachtige en levendige verbeelding biedt van het Germaanse heidendom. Door zijn dynamische composities, dramatische sfeer en diepgaande mythologische thematiek slaagt hij erin een wereld op te roepen waarin goden, natuurkrachten en het noodlot de toon zetten. Zijn schilderijen vormen daarmee niet alleen een esthetische ervaring, maar ook een toegangspoort tot een archaïsch wereldbeeld waarin de mens deel uitmaakt van een groter, bezield universum.

ZWART-ROOD-WIT, spirituele driekleur?

Sommige heidenen in de Lage Landen, van Vlaanderen tot Friesland, hebben de gewoonte om drie gekleurde kaarsen te ontsteken in de volgorde van Zwart, Rood en Wit bij rituelen of bij wijze van dagdagelijkse verering en geluksbrenger. Ze gebruiken ook deze kleuren in versiering of bekleding van een ritueel of sacrale plaats.

Elke kleur vertolkt iets en de volgorde van het ontsteken zou heilzaam zijn en dient bewust en weloverwogen te gebeuren als in een ritueel. Ook het doven doen we niet door het uit te blazen omdat dit onheil brengt, men gaat eerder de zuurstof ontnemen met een kaarsendover.

Waar komt dit nu vandaan?

Er zijn eigenlijk heel wat elementen aan te halen die het belang van deze kleuren onderlijnen en we kunnen ze ook met wat creativiteit zelf makkelijk plaatsen.

De oudste bronnen die gebonden zijn aan onze Indo Europese cultuur en latere Germaanse cultuur, zijn de Vedische teksten. Die gaan naar schatting terug tot minstens 1000 voor onze jaartelling. Er zijn ook andere bronnen zoals de Sagen, de Edda, volksverhalen, volksgeneeskunde en zelfs de Bijbel.

De Franse professor Jean Haudry merkte in de Vedische teksten de driekleur op en wees deze toe aan de kleuren van de hemel tijdens het verloop van de dag: Zwart bij nacht, rood bij zonsopgang of ondergang en wit voor overdag. In de Veda’s beschrijft men drie koeien die , de eerste zwart, de tweede rood en de derde is wit en staan voor de kleuren van de hemel. Hij ziet dit hemelconcept in heel wat andere elementen opduiken zoals het hemelgewelf dat rond een grote zuil draait en door een etmaal zwart-rood-wit-rood-zwart kleurt. Haudry gaat nog verder en linkt de Germaanse goden aan het driedelig hemel gewelf: Tiwaz is de daghemelgod, Wodanaz is de god van de nachthemel en het schemerrood wijdt hij toe aan Ostara, godin van het ochtendgloren. Ostara is trouwens ook genoemd als lentegodin en gebonden met vernieuwing of groei, Wodanaz is ook een godheid die zich specifiek in de winter manifesteert en gebonden is met de dood.

Plato schreef dat er in Atlantis steengroeven waren waar één soort steen wit was, een andere zwart en nog een andere rood.

In de Saga van de Jomsvikingen heeft Koning Gorm drie voorspellende dromen:

Tijdens de eerste nachtelijke droom staat hij buiten zijn hal vanwaar hij de zee ziet terug trekken tot hij geen water meer kan zien. Uit de horizon waar het water heen was doken drie witte ossen op, ze stormden het land op en beten al het gras uit de grond waarna ze weer naar de teruggetrokken zee liepen en verdwenen.

De volgende nacht droomde hij ongeveer hetzelfde, maar nu waren de drie ossen rood en hadden grotere hoorns.

De derde droom was ook een herhaling, maar nu waren de ossen zwart en zijn ze nog groter met nog grotere hoorns. Als afsluiter hoort hij een luide knal op het moment dat de zee terug naar het strand keerde. De droom werd vervolgens verklaard als voorbode van negen jaar slechte oogst.

Men komt aan negen omdat er drie maal drie ossen verschenen. Heilige getallen in het Heidendom. Hoe groter de hoorns en ossen, hoe groter het onheil. Op welke basis interpreteert men nu het onheil? Misschien wel de volgorde van de kleuren? Wit-rood-zwart, want we zien dat de natuurlijke wederkerende volgorde altijd zwart-rood-wit is.

Professor Jan de Vries ziet in de Vedische mystiek de drie voorwaarden voor leven: vuur, water en aarde. Deze zijn voorgesteld met de kleur rood, wit en zwart. De professor gaat ook verder vind in de gehele Europese voorchristelijke tradities deze kleurencombinatie terug, onder andere in volksmagie, legenden en andere overleveringen.

Er zijn verschillende sprookjes in Europa waarin we ook de driekleur terugvinden als belangrijke indicatoren. Neem nu Sneeuwwitje: “Had ik nu een kindje, zo wit als sneeuw, zo rood als bloed en zo zwart als dit ebbenhout”

Uit deze sprookjes lijkt de driekleur te zijn overgeleverd als een schoonheidsideaal.

We hebben ook voorbeelden uit de magie zoals deze toverformule opgetekend in de 19e eeuw in Thüringen tegen wormen:

“Ik stap hier op een grenssteen. De wormen vreten mijn been. Ze mogen zijn zwart, wit of rood, in een dag zijn ze allemaal dood.”

Of een sprookje uit IJsland: Sigurd moet opeenvolgend een zwarte, witte en rode doek om zijn hoofd binden om zich te beschermen tegen het brullen van een stier uit de onderwereld. Ook slaat hij op een zwart-rood-witte steen om een magische storm te ontketenen die de reuzen dood.

In Finland was het gebruikelijk dat een boer zijn land afbakende met rood-zwart-wit touw, wetende dat een landsgrens bezield werd met een schutgeest om deze te bewaken maakt dit ook een waardevol gegeven.

Uit Rigsthula kunnen we drie sociale klassen onderscheiden.

“Thrael” de knecht (“zijn lokken waren zwart”)
“Karl” de kerel (“hij was rozig en rood”)
“Jarl” de prins (“blond was zijn haar”)

De knecht is een lijfeigene en geeft men prominent zwart als kleur.

De kerel is de vrijman, de boer, de krijger, de visser, de jager, die blaakt van geluk en gezondheid in het vrije buitenleven en is rood van kleur.

De prins, edel en nobel krijgt een pure en schitterende kleur: blond, ofwel wit.

Dit betekent dat we ook de kleuren bij een karaktertype kunnen plaatsen.

Zwart is lomp en bruut

Rood is sterk, gezond en ijverig

Wit is edel, puur, begaafd en strijdvaardig

Professor Georges Dumézil maakte 100 jaar geleden de theorie dat de Indo-Europese cultuur uit drie functies bestond en dat elke functie door een kleur werd gerepresenteerd

Cultische: wit

Militaire: rood

Economische: donker

In India zien we dat de oorspronkelijke kaste systeem verdeeld was in kleuren:

de Brahmaan (wijze priester): wit
De Kshattriya (krijger, leider): rood
De Vaishya (werker, handelaar): zwart

De naam voor kaste is Varna en betekent “kleur”

Als we dan kijken naar de Indo-Europese kosmos dan zien we dat deze ook in drie gedeeld is en deze duikt ook op in de Germaanse cultuur. De levensboom of zuil draagt de hemel, eronder zit de wereld en daaronder de onderwereld of Hel. In de wereld vinden we respectievelijk Middengaard, Asengaard, Uitgaard en Jotunheim.

In de Völuspá leren we hoe Ragnarök wordt aangekondigd door drie verschillende gekleurde hanen: Gullinkambi, de hemelhaan is wit. Fjallarr de wereldhaan is rood en de Helhaan is zwart.

Gullinkambi wordt ook wel als goud omschreven omdat zijn naam ‘Goudkam’ betekend, maar Professor de Vries merkt op dat de god Heimdall de bijnaam Goudtand heeft ondanks dat hij ook als helderwit omschreven staat. In het blinken van goud zien we trouwens helder wit en lijkt blond ook niet op goud?

Maar ook in het Christendom, die niet vies zijn om heidense elementen te adopteren, vinden we dezelfde kleuren en betekenissen terug.

In de liturgie staat wit voor puurheid, martelaren, onschuld, glorie. Wit kan vervangen worden door goud meld men nog… Het is ook de kleur van de paus (spirituele wijze leider).

Rood staat dan weer voor passie, bloed en vuur, het is de kleur van de kardinaal

Zwart staat voor de doden en de rouw.

In het Nieuwe Testament vinden we deze beschrijving van de ruiters van de Apocalyps:

Het eerste paard is wit, het tweede rood en het derde zwart en vierde vaal of grijs. De eerste is een edele figuur, de tweede een krijger en het derde een handelaar. De vierde is de dood. De drie eerste ruiters zijn de levenden en hun kleurencode komt overeen met Cultisch-Militaire-Economische functies van Dumézil.

En dan hebben we nog deze afbeelding van de drie wijzen of drie koningen uit de 3e eeuw in de Priscilla grot. Daar zijn de drie wijzen afgebeeld die zeer iconisch geschenken brengen naar de pasgeboren Jezus. Hun volledige gedaante is afgebeeld in onze cultische kleurencode, de eerste zwart, de tweede rood, en de laatste die aankomst is wit.

Een paar eeuwen later in de 5e eeuw in Sant’Apollinare Nuovo in Ravenna, zien we deze figuren terug afgebeeld, nu met eigentijdse kleding, maar opvallend ook met namen en aan hun uiterlijk zien we ook hun leeftijd: Melchior is de jongste met kort haar en zonder gezichtsbeharing, Balthasar heeft een bruine baard en is duidelijk volwassen en Gaspar heeft een grijze baard. We zien hierin ook weer een parallel met kracht, leeftijd, wijsheid, vruchtbaarheid. Ook het brengen van geschenken is natuurlijk een parallel die we herkennen.

Maar er zijn ook sporen gevonden op altaarstenen van Matronen, of de drie Moeders, van deze kleurencombinatie. De Matronen zijn een oude cultus die mogelijk uit de Indo-Europese cultuur werd overgeleverd. We zien deze ook opduiken als de Nornen of Schikgodinnen. Normaliter gaat het dan over een dochter-moeder-grootmoeder combo.

Er zijn dus tal van elementen die we met onze driekleur kunnen verbinden.

Zo staat de dood bijna altijd gelijk gebonden aan vruchtbaarheid en kan je dus zwart gelijkstellen met zowel de dood als met iets dat net tot ontwikkeling komt uit deze vruchtbare schoot van de dood. Net zoals het heden voorkomt uit het verleden. Wat onder de aarde zit is de onderwereld en daar ontkiemd het nieuwe leven ook. De dodengoden hebben ook altijd een functie gebonden met vruchtbaarheid. Waar Wodan zijn Wilde Heir komt, zal een goede oogst volgroeien. Goden van de onderwereld zoals Holda, Wodan komen in gedachten. Laten we ook niet vergeten dat in heel Europa de midwinter tradities vaak inhouden dat cultische figuren met zwarte gezichten rondtrekken en de aanschouwers besmeuren met zwarte kleur in het gezicht om hen geluk te brengen of vruchtbaarheid.

Rood is kracht van het groeien, de sterkte van wat jong is, de kleur van verandering, van initiatie (bloedoffer?) van voortvarendheid, wat nu is en wat zal worden. Het is ook een kleur geassocieerd met de dondergod en met Ostara.

Wit is wat bereikt moet worden, het is wijsheid, volgroeid zijn, één zijn met het voorgaande, volmaaktheid, toonaangevend. Het is ook de kleur van Tiwaz, die het Ding overziet, en ook van Ing de heilbrengende, god der Alven, of van de Witten.

We kunnen volgende elementen verbinden:

ZWART ROOD WIT

Aarde Vuur Water

Nacht Schemer Dag

Winter Lente Zomer

Kiem Ontkiemen Volgroeid

Verleden Heden Schuld (toekomst)

Knecht Kerel Edel

Werker Krijger Leider

Dood Jong Oud

Dochter Moeder Grootmoeder

Geluk Voorspoed Heil

Onderwereld Wereld Hemel

As Vlam Rook

Wodanaz Ostara Tiwaz

Wodan Thuner Ing

We weten natuurlijk allemaal, dat in het verleden een regime gebruikmaakte van deze kleuren wat jammerlijk een smet bracht op het heidendom. Maar laat ons dit los zien van onze spirituele praktijk.

Bronnen:

Boppo Grimmsma, De Heidense Kleurendrieheid Zwart Rood Wit

Jan de Vries, Rood Wit Zwart in Volkkunde

Georges Dumézil, Gods of the ancient Northmen

Georges Dumézil, La courtisane et les seigneurs colorés

Georges Dumézil, The Rigstula and Indo European Social Structures

Rudolf Simek, Lexicon der Germaanse Mythologie

Sint‑Joris door Germaanse ogen: strijd, lotsbesef en de draak

Wanneer we het verhaal van Sint‑Joris losmaken uit zijn latere christelijke kader en het bekijken door de lens van het Germaans heidendom, verschijnt hij niet langer als een uitzonderlijke heilige, maar als een herkenbare figuur binnen een veel oudere mythische traditie. In die traditie staat niet zonde of verlossing centraal, maar strijd, lotsverbondenheid (wyrd) en de permanente spanning tussen orde en chaos.

Het Germaanse heidendom kende geen wereld die in wezen “goed” kon worden, noch een einde waarin chaos definitief werd overwonnen. Integendeel: chaos maakte structureel deel uit van de kosmos. De goden zelf wisten dat hun orde tijdelijk was, dat Ragnarök onvermijdelijk kwam, en dat elke overwinning slechts een onderbreking was van een dieper proces. In dat kader krijgt de figuur van de drakendoder zijn echte betekenis.

De bekendste Germaanse drakendoder is Sigurd (of Siegfried), die Fáfnir doodt. Maar deze daad is geen eenvoudig moreel moment. Fáfnir is geen demon van buitenaf, maar een getransformeerde mens, verteerd door hebzucht en macht. De draak belichaamt hier geen “kwaad”, maar ontaarde kracht: iets dat ooit deel was van de orde, maar door overmaat is losgeraakt. Wanneer Sigurd de draak doodt, herstelt hij geen paradijs; hij grijpt in om verdere ontbinding tegen te houden, wetend dat dit slechts tijdelijk zal zijn.

Cruciaal is wat daarna gebeurt. Sigurd proeft per ongeluk het bloed van de draak en verkrijgt inzicht: hij verstaat de vogels, ziet verraad aankomen, doorziet de wereld scherper dan tevoren. In het Germaanse wereldbeeld is de draak dus ook drager van gevaarlijke kennis. Macht en inzicht worden niet gratis gegeven; ze vloeien voort uit confrontatie met wat vernietigend kan zijn. De held groeit door de strijd, maar wordt er tegelijk door gemarkeerd. Zijn heldendom is tragisch, niet zuiver.

Dit is een fundamenteel verschil met het christelijke Sint‑Joris‑verhaal. Wanneer Sint‑Joris in zijn latere legende de draak doodt, verdwijnt het monster definitief. Het dorp wordt gered, het volk bekeert zich, orde wordt hersteld en bevestigd. De strijd wordt daar een bewijs van waarheid: God overwint, het kwaad wijkt, de wereld kan genezen. Vanuit Germaans perspectief is dit een radicale vereenvoudiging.

Toch is het geen toeval dat juist in Germaanse gebieden Sint‑Joris zo populair werd. De vorm was al vertrouwd: de ruiter, de lans, het monster, de moedige eenling die tussen gemeenschap en ontbinding staat. Wat het christendom deed, was geen nieuwe figuur uitvinden, maar een bestaande archetypische structuur hernoemen. Waar eens Sigurd stond, kwam nu Joris; waar eens wyrd heerste, kwam voorzienigheid; waar chaos een noodzakelijk tegenwicht was, werd zij moreel verdacht gemaakt.

Vanuit heidens Germaans oogpunt blijft Sint‑Joris dus leesbaar als een ontkrachtte drakendoder. Niet omdat hij zwak is, maar omdat zijn wereldbeeld de tragiek van de strijd niet meer erkent. Hij strijdt alsof definitieve overwinning mogelijk is. Sigurd daarentegen strijdt ondanks de zekerheid dat zijn lotsdraad al gesponnen is. Zijn grootheid ligt niet in redding, maar in standhouden.

Daarmee raakt dit thema aan de kern van het Germaanse ethos. Heldendom is geen ontsnapping uit noodlot, maar waardige deelname eraan. De goden zelf gingen Ragnarök tegemoet met open ogen; zo ook de held. De draak wordt niet gehaat als absolute vijand, maar erkend als noodzakelijke tegenpool: vernietigend, ja, maar ook onthullend. Zonder draak geen held, zonder strijd geen betekenis.

Wanneer we Sint‑Joris zo herlezen, verschijnt hij niet als een vreemd christelijk importproduct, maar als een gesublimeerde echo van een ouder wereldbesef. Zijn lans rust nog altijd in dezelfde mythische grond, maar zijn verhaal is ontdaan van het besef dat orde altijd broos is en dat chaos nooit volledig verdwijnt.

In die zin vertelt het Germaans heidendom ons iets wat modern klinkt: niet dat de wereld te redden is, maar dat zij het waard is om verdedigd te worden, telkens opnieuw, zonder garantie op overwinning. En juist dát maakt de strijd zinvol.