Wanneer we naar de Lage Landen kijken, moeten we voorzichtig zijn. Er bestaat weinig rechtstreeks bewijs dat onze Germaanse voorouders precies uitgeholde bieten of rapen gebruikten zoals de latere Ierse traditie dat deed. Wat we wél weten, is dat bij de Germaanse volkeren van Noordwest-Europa het einde van de oogsttijd en het begin van de donkere winterperiode een belangrijke overgang vormden, waarbij de voorouders een belangrijke plaats innamen.
In de volkscultuur van Vlaanderen, Nederland en het Rijnland leefde lang het idee dat de zielen van de overledenen rond bepaalde momenten van het jaar dichter bij de wereld van de levenden kwamen. Licht speelde daarbij een bijzondere rol. Vuren, kaarsen en lantaarns werden gebruikt om bescherming te bieden, de weg te wijzen of de aanwezigheid van de voorouders symbolisch te eren. Dat sluit aan bij bredere Europese gebruiken rond het herdenken van de doden tijdens de donkere maanden.
De uitgeholde raap of biet past heel goed binnen dat wereldbeeld. In de Lage Landen waren rapen, voederbieten en koolrapen eeuwenlang veel gebruikelijker dan pompoenen. Een uitgeholde wortel met een lichtje erin veranderde als het ware in een gezicht uit de andere wereld. In de volksverbeelding kon zo’n lantaarn verschillende betekenissen hebben:
- een zichtbaar teken van de aanwezigheid van de voorouders;
- een licht dat verdwaalde zielen begeleidt;
- bescherming tegen onheil en kwade geesten;
- een symbool van de overgang van licht naar duisternis;
- een herinnering dat leven en dood met elkaar verbonden blijven.
Sommige hedendaagse onderzoekers en liefhebbers van Germaanse tradities zien de lantaarns zelfs als een verbeelding van de voorouderziel zelf: een uitgehold hoofd met een levend licht erin. Dat sluit aan bij het oude Indo-Europese en Germaanse idee dat vuur de levenskracht of geest vertegenwoordigt. Voor die interpretatie bestaat echter meer volkskundige dan historische onderbouwing.
Interessant is dat ook in Vlaanderen tot in de 19e en vroege 20e eeuw kinderen soms uitgeholde rapen of bieten droegen met een kaarsje erin. Die werden gebruikt om te zingen, te bedelen of om mensen schrik aan te jagen tijdens de donkere herfstavonden. Dit wijst erop dat het gebruik van wortellantaarns niet uitsluitend een Iers verschijnsel was, maar deel uitmaakte van een bredere Noordwest-Europese traditie.
Vanuit een Germaans perspectief hoeft de uitgeholde biet of pompoen daarom niet gezien te worden als een griezelattribuut. Men kan ze eerder begrijpen als een licht van de voorouders. Het vuur binnenin symboliseert de blijvende aanwezigheid van hen die ons voorgingen, terwijl de uitgeholde vrucht de grens verbeeldt tussen de zichtbare en de onzichtbare wereld. Dat past goed bij de traditionele opvatting dat tijdens de donkere najaarsperiode de afstand tussen beide werelden kleiner werd en dat men de voorouders met eerbied herdacht.
De moderne pompoen is dan vooral een latere Amerikaanse variant van een veel oudere Noordwest-Europese traditie waarin rapen, bieten en andere wortelgewassen werden omgevormd tot lichten voor de doden, de voorouders en de lange winter die voor de deur stond.
