In de schaduw van de bekendere figuren uit de Europese volkskunde bevindt zich een raadselachtige geestenkoningin die vandaag vrijwel vergeten is: Wanne Thekla. Haar naam duikt slechts sporadisch op in negentiende-eeuwse verzamelingen van Vlaamse en Nederlandse sagen, maar wat daar over haar verteld wordt, wijst op een uitzonderlijk oude en betekenisvolle figuur. Zij verschijnt niet als een gewone heks of een plaatselijke tovenares, maar als de koningin van heksen, alven en de geesten die door de lucht reizen. In haar gestalte lijken herinneringen aan oude natuurgeesten, nachtelijke geestenstoeten, plaatselijke volksverhalen en mogelijk zelfs prechristelijke voorstellingen samen te vloeien.
De belangrijkste beschrijving van Wanne Thekla vinden we in Johann Wilhelm Wolfs verzameling Niederländische Sagen uit 1843. Daar wordt verteld dat zij de heerseres is van heksen en alven en van alle geesten die zich door de lucht voortbewegen. Vooral wanneer het weer wild en stormachtig wordt, zou haar macht zichtbaar worden. Tijdens dergelijke nachten daalt zij neer naar de aarde, vergezeld door een lange stoet vrouwelijke metgezellen. Vervolgens trekken zij naar de Pottelberg, ten westen van Kortrijk, waar zij dansen, springen, drinken en feestvieren tot diep in de nacht. Daarna vertrekken zij opnieuw, niet te paard of te voet maar op een schip dat zich op de rivier de Leie bevindt. Onder bevel van de geheimzinnige figuur “Wind met vieren” vaart het gezelschap vervolgens weg in de duisternis.
Deze beschrijving bevat een opmerkelijke verzameling van oude folkloristische motieven. De stormwind, het nachtelijke reizen door de lucht, de vrouwelijke geestenstoet, de dans op een heuvel en de verbinding met een rivier zijn elementen die overal in Noordwest-Europa voorkomen. Ze behoren tot een mythologische laag die veel ouder lijkt dan de negentiende-eeuwse bronnen waarin zij uiteindelijk werd opgeschreven.
Bijzonder interessant is de keuze van de Pottelberg als ontmoetingsplaats. Volgens de overlevering had zich daar vroeger een galg bevonden. In het traditionele volksgeloof waren galgenbergen geen gewone heuvels. Ze golden als grensplaatsen tussen de wereld van de levenden en die van de doden. Misdadigers werden er terechtgesteld, lijken bleven er soms langdurig hangen en de bevolking beschouwde zulke plaatsen vaak als vervloekt of bezield door rusteloze geesten. Door haar bijeenkomsten juist daar te situeren, krijgt Wanne Thekla een duidelijk verband met de wereld van de doden en de geesten.
Ook de rol van de Leie verdient aandacht. Water vormde in de oude Europese volksvoorstellingen vaak een grens tussen verschillende werelden. Rivieren waren doorgangen, liminale zones waar geesten konden verschijnen en verdwijnen. Dat Wanne Thekla een schip bezit op de Leie suggereert dat zij niet alleen over de lucht heerst, maar ook een verbinding onderhoudt met de wateren die door het landschap van Zuid-West-Vlaanderen stromen.
Nog opmerkelijker is dat Wanne Thekla niet uitsluitend als heksenkoningin wordt voorgesteld. In een Limburgse volkskundige studie uit 1876 wordt vermeld dat de elfenkoningin Titania in delen van Brabant bekend stond onder de naam Wanne Thekla. Daardoor verschijnt zij plots in een veel bredere mythologische context. Zij wordt dan niet langer enkel verbonden met hekserij, maar met de wereld van de alven of elfen, de machtige natuurgeesten uit het oude Germaanse volksgeloof.
Die alven waren heel anders dan de vriendelijke elfjes uit moderne sprookjes. In het traditionele geloof werden zij beschouwd als bovennatuurlijke wezens die verbonden waren met vruchtbaarheid, natuurkrachten, het weer, het lot en de gezondheid van mens en dier. Zij dansten ’s nachts op velden en weiden, waarbij mysterieuze kringen in het gras achterbleven. Wie zulke plaatsen verstoorde, kon door ziekte of ongeluk getroffen worden, terwijl hun gunst voorspoed en vruchtbaarheid kon brengen. Dat Wanne Thekla hun koningin wordt genoemd, wijst op een uitzonderlijk hoge positie binnen deze mythologische hiërarchie.
Daarom hebben verschillende volkskundigen haar in verband gebracht met vrouwelijke leiders van de zogenaamde Wilde Jacht. In grote delen van het Germaanse Europa leefde het geloof dat tijdens stormachtige nachten een bovennatuurlijke stoet van geesten, doden of krijgers door de lucht trok. Soms werd die geleid door Wodan, soms door vrouwelijke figuren zoals Holda of Perchta. De overeenkomsten met Wanne Thekla zijn opvallend. Ook zij verschijnt tijdens slecht weer, trekt rond met een gevolg van bovennatuurlijke wezens, reist door de lucht en houdt nachtelijke bijeenkomsten op afgelegen plaatsen.
Het is daarom verleidelijk om haar te zien als een Vlaamse variant van deze oudere geestenleidsters. Zeker bewijs daarvoor bestaat niet, maar de overeenkomsten zijn moeilijk te negeren. Haar verhaal lijkt een lokale weerspiegeling van een veel grotere mythologische traditie die ooit een groot deel van Noordwest-Europa overspande.
Ook haar naam blijft een raadsel. De oorsprong van “Wanne” is onbekend en heeft tot op heden geen algemeen aanvaarde verklaring gekregen. Het tweede deel, “Thekla”, roept associaties op met de vroegchristelijke heilige Thecla, maar een rechtstreeks verband kon nooit worden aangetoond. Mogelijk gaat het om een verbasterde oudere naam waarvan de oorspronkelijke betekenis verloren is gegaan. Zoals zo vaak in de volkskunde is de naam blijven voortleven terwijl de kennis over zijn oorsprong verdwenen is.
Opvallend is bovendien hoe sterk de figuur met het landschap rond Kortrijk verbonden blijft. Anders dan veel andere volksverhalen die zich afspelen in een vage of onbepaalde omgeving, noemt deze sage concrete locaties: de Pottelberg, de Leie en de streek rond Kortrijk. Toch is er vandaag vrijwel geen zichtbaar spoor meer van Wanne Thekla. Er zijn geen bekende kapellen, monumenten of straatnamen die rechtstreeks naar haar verwijzen. Alleen de plaatsnaam Pottelberg leeft nog voort in de wijk, het handelscentrum en de herinnering aan de oude heuvel waarop volgens de overlevering haar nachtelijke bijeenkomsten plaatsvonden.
Juist dat maakt haar zo intrigerend. Zij staat op de grens tussen geschiedenis en mythe, tussen plaatselijke folklore en een vermoedelijk veel oudere Europese traditie. In haar zien we een koningin van stormen, alven, heksen en nachtelijke geesten, die vanuit de omgeving van Kortrijk over de duistere Pottelberg trok en bij maanlicht over de Leie voer. Of zij ooit een vergeten godin, een plaatselijke geest, een volkskundige herinnering aan de Wilde Jacht of een samensmelting van meerdere oude verhalen was, zullen we waarschijnlijk nooit weten. Wat wel duidelijk is, is dat in de figuur van Wanne Thekla een van de oudste en meest mysterieuze schimmen uit het Vlaamse volksgeloof bewaard is gebleven.
