Wanne Thekla, Koningin van de Stormwind: een vergeten geestenvorstin van Kortrijk en de Leievallei

In de schaduw van de bekendere figuren uit de Europese volkskunde bevindt zich een raadselachtige geestenkoningin die vandaag vrijwel vergeten is: Wanne Thekla. Haar naam duikt slechts sporadisch op in negentiende-eeuwse verzamelingen van Vlaamse en Nederlandse sagen, maar wat daar over haar verteld wordt, wijst op een uitzonderlijk oude en betekenisvolle figuur. Zij verschijnt niet als een gewone heks of een plaatselijke tovenares, maar als de koningin van heksen, alven en de geesten die door de lucht reizen. In haar gestalte lijken herinneringen aan oude natuurgeesten, nachtelijke geestenstoeten, plaatselijke volksverhalen en mogelijk zelfs prechristelijke voorstellingen samen te vloeien.

De belangrijkste beschrijving van Wanne Thekla vinden we in Johann Wilhelm Wolfs verzameling Niederländische Sagen uit 1843. Daar wordt verteld dat zij de heerseres is van heksen en alven en van alle geesten die zich door de lucht voortbewegen. Vooral wanneer het weer wild en stormachtig wordt, zou haar macht zichtbaar worden. Tijdens dergelijke nachten daalt zij neer naar de aarde, vergezeld door een lange stoet vrouwelijke metgezellen. Vervolgens trekken zij naar de Pottelberg, ten westen van Kortrijk, waar zij dansen, springen, drinken en feestvieren tot diep in de nacht. Daarna vertrekken zij opnieuw, niet te paard of te voet maar op een schip dat zich op de rivier de Leie bevindt. Onder bevel van de geheimzinnige figuur “Wind met vieren” vaart het gezelschap vervolgens weg in de duisternis.

Deze beschrijving bevat een opmerkelijke verzameling van oude folkloristische motieven. De stormwind, het nachtelijke reizen door de lucht, de vrouwelijke geestenstoet, de dans op een heuvel en de verbinding met een rivier zijn elementen die overal in Noordwest-Europa voorkomen. Ze behoren tot een mythologische laag die veel ouder lijkt dan de negentiende-eeuwse bronnen waarin zij uiteindelijk werd opgeschreven.

Bijzonder interessant is de keuze van de Pottelberg als ontmoetingsplaats. Volgens de overlevering had zich daar vroeger een galg bevonden. In het traditionele volksgeloof waren galgenbergen geen gewone heuvels. Ze golden als grensplaatsen tussen de wereld van de levenden en die van de doden. Misdadigers werden er terechtgesteld, lijken bleven er soms langdurig hangen en de bevolking beschouwde zulke plaatsen vaak als vervloekt of bezield door rusteloze geesten. Door haar bijeenkomsten juist daar te situeren, krijgt Wanne Thekla een duidelijk verband met de wereld van de doden en de geesten.

Ook de rol van de Leie verdient aandacht. Water vormde in de oude Europese volksvoorstellingen vaak een grens tussen verschillende werelden. Rivieren waren doorgangen, liminale zones waar geesten konden verschijnen en verdwijnen. Dat Wanne Thekla een schip bezit op de Leie suggereert dat zij niet alleen over de lucht heerst, maar ook een verbinding onderhoudt met de wateren die door het landschap van Zuid-West-Vlaanderen stromen.

Nog opmerkelijker is dat Wanne Thekla niet uitsluitend als heksenkoningin wordt voorgesteld. In een Limburgse volkskundige studie uit 1876 wordt vermeld dat de elfenkoningin Titania in delen van Brabant bekend stond onder de naam Wanne Thekla. Daardoor verschijnt zij plots in een veel bredere mythologische context. Zij wordt dan niet langer enkel verbonden met hekserij, maar met de wereld van de alven of elfen, de machtige natuurgeesten uit het oude Germaanse volksgeloof.

Die alven waren heel anders dan de vriendelijke elfjes uit moderne sprookjes. In het traditionele geloof werden zij beschouwd als bovennatuurlijke wezens die verbonden waren met vruchtbaarheid, natuurkrachten, het weer, het lot en de gezondheid van mens en dier. Zij dansten ’s nachts op velden en weiden, waarbij mysterieuze kringen in het gras achterbleven. Wie zulke plaatsen verstoorde, kon door ziekte of ongeluk getroffen worden, terwijl hun gunst voorspoed en vruchtbaarheid kon brengen. Dat Wanne Thekla hun koningin wordt genoemd, wijst op een uitzonderlijk hoge positie binnen deze mythologische hiërarchie.

Daarom hebben verschillende volkskundigen haar in verband gebracht met vrouwelijke leiders van de zogenaamde Wilde Jacht. In grote delen van het Germaanse Europa leefde het geloof dat tijdens stormachtige nachten een bovennatuurlijke stoet van geesten, doden of krijgers door de lucht trok. Soms werd die geleid door Wodan, soms door vrouwelijke figuren zoals Holda of Perchta. De overeenkomsten met Wanne Thekla zijn opvallend. Ook zij verschijnt tijdens slecht weer, trekt rond met een gevolg van bovennatuurlijke wezens, reist door de lucht en houdt nachtelijke bijeenkomsten op afgelegen plaatsen.

Het is daarom verleidelijk om haar te zien als een Vlaamse variant van deze oudere geestenleidsters. Zeker bewijs daarvoor bestaat niet, maar de overeenkomsten zijn moeilijk te negeren. Haar verhaal lijkt een lokale weerspiegeling van een veel grotere mythologische traditie die ooit een groot deel van Noordwest-Europa overspande.

Ook haar naam blijft een raadsel. De oorsprong van “Wanne” is onbekend en heeft tot op heden geen algemeen aanvaarde verklaring gekregen. Het tweede deel, “Thekla”, roept associaties op met de vroegchristelijke heilige Thecla, maar een rechtstreeks verband kon nooit worden aangetoond. Mogelijk gaat het om een verbasterde oudere naam waarvan de oorspronkelijke betekenis verloren is gegaan. Zoals zo vaak in de volkskunde is de naam blijven voortleven terwijl de kennis over zijn oorsprong verdwenen is.

Opvallend is bovendien hoe sterk de figuur met het landschap rond Kortrijk verbonden blijft. Anders dan veel andere volksverhalen die zich afspelen in een vage of onbepaalde omgeving, noemt deze sage concrete locaties: de Pottelberg, de Leie en de streek rond Kortrijk. Toch is er vandaag vrijwel geen zichtbaar spoor meer van Wanne Thekla. Er zijn geen bekende kapellen, monumenten of straatnamen die rechtstreeks naar haar verwijzen. Alleen de plaatsnaam Pottelberg leeft nog voort in de wijk, het handelscentrum en de herinnering aan de oude heuvel waarop volgens de overlevering haar nachtelijke bijeenkomsten plaatsvonden.

Juist dat maakt haar zo intrigerend. Zij staat op de grens tussen geschiedenis en mythe, tussen plaatselijke folklore en een vermoedelijk veel oudere Europese traditie. In haar zien we een koningin van stormen, alven, heksen en nachtelijke geesten, die vanuit de omgeving van Kortrijk over de duistere Pottelberg trok en bij maanlicht over de Leie voer. Of zij ooit een vergeten godin, een plaatselijke geest, een volkskundige herinnering aan de Wilde Jacht of een samensmelting van meerdere oude verhalen was, zullen we waarschijnlijk nooit weten. Wat wel duidelijk is, is dat in de figuur van Wanne Thekla een van de oudste en meest mysterieuze schimmen uit het Vlaamse volksgeloof bewaard is gebleven.

Sint-Hubertusfeest: een christelijke heilige bovenop een oud woudfeest

Wanneer men het Sint-Hubertusfeest in de Lage Landen bestudeert, valt op dat de figuur van de heilige slechts een deel van het verhaal vormt. Veel van de gebruiken, symbolen en volksvoorstellingen die met Hubertus verbonden zijn, lijken terug te grijpen op een veel oudere laag van natuurbeleving die reeds bestond vóór de kerstening van onze streken. De historische Hubertus van Luik was een bisschop en missionaris uit de vroege middeleeuwen, maar de aantrekkingskracht van zijn cultus werd waarschijnlijk versterkt doordat zij aansloot bij eeuwenoude opvattingen over bossen, wilde dieren, jacht en de komst van de donkere tijd van het jaar.

In de Germaanse samenleving waren bossen geen gewone landschappen. Ze vormden heilige en vaak ontzagwekkende gebieden waar de grens tussen de wereld van mensen en de wereld van geesten minder scherp werd ervaren. Vooral tijdens de late herfst werd de natuur gezien als een kracht die zich terugtrok in de doodsslaap van de winter. Bomen verloren hun bladeren, nevels trokken door de velden en de dagen werden snel korter. Dit was de periode waarin men geloofde dat de zichtbare en onzichtbare wereld dichter bij elkaar kwamen.

Binnen die voorstellingen speelde de jacht een bijzondere rol. Het was niet enkel een manier om voedsel te verwerven, maar ook een ritueel contact met de wilde natuur. De jager begaf zich letterlijk buiten de veilige gemeenschap en trad het onbekende binnen. Wilde dieren werden daarom vaak met eerbied behandeld. Vooral het hert genoot een uitzonderlijke status. Door zijn majestueuze verschijning en het jaarlijks afwerpen en vernieuwen van zijn gewei werd het dier gezien als een symbool van wedergeboorte, levenskracht en de eeuwige kringloop van de natuur.

Juist daarom is het opmerkelijk dat het hert centraal staat in de latere Hubertuslegende. Volgens het bekende verhaal verschijnt een hert met een lichtend kruis tussen het gewei. Historisch gezien blijkt echter dat deze legende pas eeuwen na het leven van Hubertus van Luik volledig vorm kreeg. Bovendien werd het motief van het kruis tussen het gewei waarschijnlijk overgenomen uit oudere heiligenverhalen, met name dat van Sint-Eustachius. Het kruis zelf behoort dus niet tot een aantoonbare voorchristelijke traditie; het lijkt eerder een christelijke toevoeging aan een veel ouder en diepgeworteld symbool: het heilige hert.

Vanuit volkskundig perspectief zou men kunnen zeggen dat niet het kruis, maar het hert het oorspronkelijke middelpunt van de symboliek vormde. Het dier gold in verschillende Noordwest-Europese tradities als een wezen dat tussen werelden kon bewegen. Zijn gewei, dat jaarlijks afsterft en opnieuw groeit, maakte het tot een zichtbaar teken van de eeuwige kringloop van dood en hernieuwing. Toen het christendom zich vestigde, bleef het vertrouwde dier behouden, maar kreeg het een nieuwe betekenis. Waar men vroeger misschien een boodschapper van het woud, de geestenwereld of de goden zou hebben gezien, zag men nu een teken van Christus.

Ook de link met Wodan en de Wilde Jacht wordt vaak aangehaald. Een rechtstreeks historisch verband is niet te bewijzen, maar de overeenkomsten zijn opmerkelijk. In Germaanse volksvoorstellingen trok Wodan tijdens de donkere maanden door hemel en bossen aan het hoofd van een spookachtige stoet van jagers, voorouders, geesten en wilde dieren. Deze Wilde Jacht werd vooral verbonden met herfststormen, nachtelijke geluiden en de overgang naar de winter. Eeuwenlang bleven verhalen over dergelijke nachtelijke ruiterscharen voortleven in Vlaanderen, Brabant, Limburg en de Ardennen.

Het Sint-Hubertusfeest valt niet toevallig in dezelfde periode. Op 3 november bevindt men zich precies aan het begin van de donkere jaarhelft. De Slachtmaand breekt aan, de laatste oogsten zijn binnengehaald en de winter nadert voelbaar. Vanuit volkskundig oogpunt kan Sint-Hubertus daarom worden gezien als een gekerstende patroon van de jacht die oudere voorstellingen van de wilde jager geleidelijk heeft vervangen. De angstwekkende kracht van het woud kreeg een beschermende christelijke gestalte zonder dat alle oude symboliek verloren ging.

Deze vermenging van oude en nieuwe tradities wordt bijzonder zichtbaar in de volksgebruiken. Het bekendste gebruik is ongetwijfeld de zegening van dieren. Tot op vandaag worden in tal van dorpen honden, paarden en soms zelfs vee naar kerk of kapel gebracht. Op het eerste gezicht lijkt dit een zuiver christelijk gebruik, maar de gedachte erachter is veel ouder. Voor landbouwers en jagers vormden dieren hun belangrijkste bezit. Hun gezondheid bepaalde rechtstreeks het voortbestaan van het gezin. Reeds lang vóór de komst van het christendom bestonden rituelen om dieren te beschermen tegen ziekte, ongeluk en boze invloeden. De Hubertuszegen nam deze functie over en gaf ze een christelijke vorm.

Een ander opvallend gebruik is het bakken van Hubertusbrood. In vele streken werd speciaal brood gewijd en vervolgens aan familieleden, honden, paarden of vee gevoerd. Men geloofde dat het bescherming bood tegen ziekte, razernij en ongeluk. Achter deze gewoonte herkennen volkskundigen een zeer oud patroon waarbij voedsel ritueel wordt geladen met beschermende kracht. Het brood was niet zomaar voedsel; het werd een tastbare drager van welzijn, voorspoed en levenskracht.

In sommige dorpen kregen kinderen een stuk Hubertusbrood mee naar huis om het in de stal te bewaren of met het vee te delen. Daarmee overschreed het gebruik de grens tussen geloof en volksmagie. Het gewijde brood beschermde niet alleen dieren, maar ook de welvaart van het gezin. Zulke denkbeelden sluiten nauw aan bij oudere Europese gebruiken waarin brood, graan en oogstproducten dragers van vruchtbaarheid werden geacht.

Ook de jachthoorn bezit een diepe symboliek. Tijdens Hubertusvieringen klinken vaak traditionele jachthoornsignalen. Oorspronkelijk dienden zij om jagers in het bos met elkaar te verbinden, maar in de volksbeleving kregen zij een bredere betekenis. Het geluid trok door velden en bossen en markeerde de aanwezigheid van de menselijke gemeenschap in een landschap dat tegelijk vertrouwd en geheimzinnig was. Het was alsof men door de klank een dialoog aanging met het woud zelf.

Het vuur speelde eveneens een rol binnen de najaarsperiode waarin Hubertus gevierd wordt. Begin november werden op verschillende plaatsen vuren ontstoken die bescherming moesten bieden tegen de oprukkende winterduisternis. Vuur gold als een afweer tegen kwade invloeden en als een zichtbaar symbool van leven te midden van het stervende landschap. Daarmee past het Hubertusfeest in een bredere reeks overgangsrituelen die de komst van de winter markeerden.

Vooral in de Ardennen bleef de band tussen Hubertus en het woud bijzonder sterk. Niet toevallig groeide rond Saint-Hubert een van de belangrijkste centra van zijn verering. Te midden van uitgestrekte bossen bleef de herinnering aan oudere natuurtradities er langer voortleven dan in meer verstedelijkte gebieden. De heilige werd er patroon van jagers, boswachters, honden en paarden, maar bleef tegelijkertijd verbonden met de geheimzinnigheid van het bos zelf.

Wanneer men alle symbolen samen bekijkt, ontstaat een opmerkelijk beeld. Het hert symboliseert de kracht en hernieuwing van de natuur. Het gewei verwijst naar de eeuwige cyclus van afsterven en wederkeren. De jacht belichaamt de ontmoeting tussen mens en wilde natuur. De dierenzegening beschermt de levensbron van de gemeenschap. Het gewijde brood brengt vruchtbaarheid en gezondheid. De datum van het feest markeert de overgang naar de donkere helft van het jaar. En op de achtergrond weerklinken nog altijd vage echo’s van oude verhalen over Wodan, de Wilde Jacht en het heilige woud.

Zo kan het Sint-Hubertusfeest in de Lage Landen worden gezien als een van de duidelijkste voorbeelden van culturele vermenging tussen christelijke en voorchristelijke tradities. Achter de heilige blijft een veel oudere wereld zichtbaar. Niet het kruis, maar het hert lijkt daarbij het oudste symbool te zijn. Het kruis werd later toegevoegd om een vertrouwd natuurbeeld in een christelijk verhaal te plaatsen. Daardoor bleef een eeuwenoude eerbied voor het woud, de dieren en de kringloop van het leven voortbestaan, verborgen onder de mantel van een christelijk feest.

Het heidendom van de Lage Landen – een geloofswereld van landschap en volksleven

Wanneer men vandaag over het oude Germaanse heidendom spreekt, denkt men al snel aan het hoge noorden. Odin, Thor, Freya, Freyr, Yggdrasil en Ragnarök zijn ons vertrouwd uit de rijke Scandinavische overlevering. Daardoor ontstaat gemakkelijk de indruk dat de voorchristelijke geloofswereld van de Lage Landen er ongeveer hetzelfde moet hebben uitgezien.

Toch is dat beeld te eenvoudig.

Ook de Lage Landen kenden hun eigen geloofswereld, gevormd door het landschap, het dagelijkse leven en de gebruiken van de gemeenschappen die hier woonden. Die wereld is minder duidelijk tot ons gekomen in grote mythische verhalen, maar des te meer in archeologische vondsten, plaatselijke godennamen, offerplaatsen, heilige plekken en eeuwenoude volkskundige motieven.

Wie naar het oude landschap van Vlaanderen, Brabant, Zeeland of Holland kijkt, ziet een omgeving waarin water, aarde en vruchtbaarheid een vanzelfsprekende rol spelen. Beken ontspringen uit bronnen, rivieren zoeken hun weg naar zee, akkers liggen rond oude nederzettingen en bomen markeren grenzen, wegen en ontmoetingsplaatsen. Voor de vroegere mens was dit geen levenloze achtergrond. Bepaalde plekken konden een bijzondere betekenis en kracht bezitten.

Een bron was meer dan alleen water. Een oude boom was meer dan hout. Een rivier was meer dan een waterweg. Een heuvel kon meer zijn dan een verhoging in het landschap. Zulke plaatsen konden worden ervaren als plekken waar de menselijke wereld en de wereld van goden, geesten en voorouders elkaar raakten.

Dat sterke verband met water is bijzonder kenmerkend voor de Lage Landen. Wij leven in een gebied dat letterlijk tussen land en water ligt. De zee bracht voedsel, handel en verbinding, maar kon ook gevaar betekenen. Rivieren verbonden gemeenschappen, maar konden buiten hun oevers treden. Bronnen en beken leverden het water waarvan mens, dier en akker afhankelijk waren.

Het is dan ook veelzeggend dat verschillende inheemse godheden verbonden lijken te zijn met water, vruchtbaarheid, bescherming en voorspoed.

De bekendste is zonder twijfel Nehalennia. Haar altaren werden vooral in het Zeeuwse kustgebied gevonden. Daarop verschijnt zij als een godin die onder meer verbonden werd met reizigers, zeevaart, handel en vruchtbaarheid. Haar verering laat zien hoe dicht het goddelijke bij het dagelijkse bestaan kon staan. Men richtte zich niet uitsluitend tot bovennatuurlijke machten voor grote en uitzonderlijke gebeurtenissen, maar ook voor bescherming tijdens een reis, voorspoed in de handel en vruchtbaarheid van mens, dier en land.

Ook de vele regionale godennamen wijzen op een geloofswereld waarin de eigen streek een belangrijke plaats innam. Namen als Nehalennia, Hludana, Tanfana en Vagdavercustis herinneren ons aan een grote verscheidenheid aan plaatselijke culten. Het is daarom moeilijk om de Lage Landen eenvoudigweg een plaatselijk Scandinavisch pantheon toe te schrijven. De werkelijkheid was waarschijnlijk veel lokaler en veelzijdiger.

Daarbij komt dat de Lage Landen eeuwenlang een ontmoetingsgebied waren van verschillende culturen. Germaanse en Keltische tradities kwamen hier met elkaar in aanraking en werden later ook beïnvloed door de Romeinse wereld. Daardoor zijn de grenzen tussen verschillende religieuze tradities lang niet altijd scherp te trekken. Godheden konden andere namen krijgen, gebruiken konden veranderen en verschillende tradities konden met elkaar verweven raken.

Onze bronnen bepalen bovendien sterk hoe wij deze oude geloofswereld vandaag kunnen begrijpen. De Scandinavische traditie heeft het geluk gehad dat veel mythen en verhalen eeuwen later schriftelijk werden vastgelegd. Voor de Lage Landen ontbreekt een vergelijkbare verzameling van verhalen. Daardoor kennen we veel minder namen van godheden en nog minder van hun mythen.

Dat betekent echter niet dat de geloofswereld hier minder rijk was.

Het betekent vooral dat zij op een andere manier tot ons is gekomen.

Niet in lange verhalen, maar in stenen altaren. In offerplaatsen. In tempelresten. In grafmonumenten. In bijzondere landschapselementen. En misschien ook in bepaalde motieven die later in het volksgeloof bleven voortleven.

Eeuwenlang bleven mensen bijzondere bronnen, bomen, heuvels en andere plaatsen met verhalen omringen. Sommige plaatsen golden als heilzaam, andere als gevaarlijk of geheimzinnig. In het volksgeloof verschenen witte wieven, waterwezens, boomgeesten, kabouters en talloze andere figuren. We kunnen niet zomaar aannemen dat deze rechtstreeks uit een veel oudere heidense traditie stammen. Wel laten ze zien dat het idee van een bezield landschap bijzonder diep in de volkscultuur verankerd kon raken.

Ook de herinnering aan de doden en voorouders kon met het landschap verbonden zijn. Grafheuvels, oude graven en andere bijzondere plaatsen konden deel worden van het geheugen van een gemeenschap. Het landschap was daardoor niet alleen de plaats waar men woonde en werkte, maar ook een drager van herinneringen. Het verleden kon letterlijk onder de voeten liggen.

En juist daarin schuilt een belangrijk eigen karakter van het heidendom van de Lage Landen.

De Scandinavische overlevering toont ons vooral een grote mythologische wereld van goden, helden en kosmische gebeurtenissen. In de Lage Landen zien we veel sterker een plaatsgebonden geloofswereld.

Bij de bron.
Bij de boom.
Bij het veld.
Bij het water.
Bij de heuvel.
Bij het graf.
Bij de nederzetting.

Het heilige lijkt hier niet alleen in verre godenwerelden te hebben bestaan, maar ook in de vertrouwde omgeving waarin men iedere dag leefde.

Daarom moeten we het heidendom van de Lage Landen niet beschouwen als een minder bekende versie van het Scandinavische heidendom. Het was een eigen Noordwest-Europese geloofswereld, gevormd door het leven in een land van rivieren, kustgebieden, moerassen, vruchtbare akkers en oude nederzettingen.

Misschien moeten we het daarom niet alleen proberen te reconstrueren aan de hand van godennamen en mythen. We moeten ook leren kijken naar het landschap zelf: naar de bronnen die water voortbrengen, de bomen die eeuwenlang blijven staan, de heuvels die boven het vlakke land uitsteken, de rivieren die het land doorkruisen en de plaatsen waaraan generaties mensen verhalen en gebruiken hebben verbonden.

Want daar verschijnt een andere vorm van heidendom.

Niet alleen het heidendom van grote goden en helden, maar van de bron, de oude boom, de vruchtbare akker, het stromende water, de voorouderlijke heuvel en de gemeenschap.

Een geloofswereld die minder luid spreekt vanuit oude boeken, maar waarvan de echo misschien nog altijd hoorbaar is in het landschap en de volkscultuur van de Lage Landen.