De West-Vlaamse vlag en de heirwegen van Cassel: een vergeten herinnering aan Romeins Vlaanderen?

De West-Vlaamse vlag behoort tot de meest herkenbare symbolen van Vlaanderen. Haar patroon van twaalf blauwe en gouden stralen rond een rood hartschild oogt op het eerste gezicht als een zuiver heraldisch ontwerp, maar achter deze eenvoudige vorm schuilt mogelijk een geschiedenis die veel verder terugreikt dan de middeleeuwen. Officieel wordt de vlag verklaard als een historische afleiding van oudere wapens van West-Vlaanderen en het Brugse Vrije. De officiële beschrijving verwijst niet naar Romeinse wegen, Cassel of de Menapiërs. Toch bestaat er een intrigerende historische hypothese die de vlag verbindt met de oudste wortels van het Vlaamse land.

Om die mogelijkheid te begrijpen, moeten we terugkeren naar een tijd waarin Vlaanderen nog niet bestond. In de eeuwen vóór onze jaartelling werd het gebied bewoond door de Menapiërs, een volk dat leefde tussen Schelde, Noordzee en de kustvlakten van het huidige Vlaanderen en Zeeland. Hun belangrijkste centrum lag rond Cassel, het latere Romeinse Castellum Menapiorum. Toen Julius Caesar in 57 v.o.j. Gallië binnenviel, kwamen ook de Menapiërs onder Romeinse druk te staan. Zij behoorden tot de meest hardnekkige tegenstanders van de Romeinen en bleven zich tot 54 v.o.j. verzetten, waarbij zij gebruikmaakten van de uitgestrekte bossen en moerassen van hun gebied. Uiteindelijk werden zij opgenomen in het Romeinse rijk.

Tijdens de Romeinse periode groeide Cassel uit tot het bestuurlijke centrum van de streek. Door haar strategische ligging op een hoge heuvel werd de stad een belangrijk administratief, economisch en militair knooppunt. Vanuit Cassel vertrokken verschillende heirwegen naar Boulogne, Atrecht, Doornik, Oudenburg en de Noordzeekust. Deze wegen vormden de slagaders van het Romeinse bestuur in het noordwesten van Gallië. Eeuwenlang bleven zij de ontwikkeling van nederzettingen, handelsroutes en machtscentra beïnvloeden.

Wanneer men de historische kaarten van deze verbindingen bestudeert, ontstaat een opvallend beeld. De wegen waaieren uit vanuit Cassel alsof zij de spaken van een wiel vormen. Precies daarom hebben sommige historici en streekonderzoekers zich afgevraagd of de blauwe en gouden geeren van het West-Vlaamse schild misschien meer voorstellen dan een decoratief patroon. De gelijkenis tussen een centraal punt met uitlopende verkeersassen en de vorm van het huidige wapenschild is moeilijk te negeren. Hoewel hiervoor geen rechtstreeks bewijs bestaat, vormt deze overeenkomst de basis van de theorie dat de vlag een verre herinnering bewaart aan het Romeinse wegennet van Vlaanderen.

Ook de kleuren zelf krijgen vaak een symbolische betekenis. Het goud of geel wordt traditioneel verbonden met rijkdom, overvloed en vruchtbaarheid. In een West-Vlaamse context herinnert het aan de vruchtbare polders, de uitgestrekte akkers en de economische welvaart die eeuwenlang voortkwam uit landbouw, handel en nijverheid. Blauw symboliseert in de heraldiek trouw, standvastigheid en rechtvaardigheid, maar roept voor West-Vlamingen ook de Noordzee, de IJzer, de Leie en de vele waterwegen op die het landschap hebben gevormd. Het rode hartschild staat van oudsher voor moed, kracht en gezag. Vanuit een historische interpretatie kan het worden gezien als het hart van de streek, het centrum van bestuur, handel en identiteit waaruit de omliggende regio haar samenhang ontleende.

Toch moeten we voorzichtig blijven. Er bestaat geen enkele bron uit de Romeinse tijd die aantoont dat de huidige symboliek rechtstreeks teruggaat op Cassel. Sterker nog, in de tijd van de Menapiërs en de Romeinen bestond heraldiek nog helemaal niet. Ook ten tijde van Boudewijn I, de eerste graaf van Vlaanderen, waren wapenschilden zoals wij die vandaag kennen nog onbekend. Heraldiek ontstond pas in de elfde en vooral twaalfde eeuw, toen ridders herkenbare tekens begonnen te voeren op schild, banier en zegel.

Dat betekent dat Boudewijn I onmogelijk dezelfde vlag of hetzelfde schild kan hebben gebruikt als het huidige West-Vlaanderen. Toch blijft hij een belangrijke schakel in het verhaal. Op 17 september 862 werd Boudewijn I, beter bekend als Boudewijn IJzeren Arm, na zijn verzoening met koning Karel de Kale officieel erkend als heerser van Vlaanderen. Deze datum wordt vaak beschouwd als het symbolische begin van het Graafschap Vlaanderen en daarmee van de politieke geschiedenis van Vlaanderen als afzonderlijke entiteit. Vanaf dat moment ontwikkelde zich geleidelijk een Vlaamse identiteit die eeuwen later zou uitmonden in de heraldiek, wapens en vlaggen van het graafschap.

Wanneer het huidige West-Vlaamse motief dan wel voor het eerst verschijnt, komen we uit bij het Brugse Vrije, een van de belangrijkste bestuurlijke gebieden van het middeleeuwse Vlaanderen. Het Brugse Vrije omvatte een groot deel van het platteland rond Brugge en groeide uit tot een van de invloedrijkste instellingen van het graafschap. Het was in het wapen van het Brugse Vrije dat het kenmerkende patroon van blauwe en gouden geeren met een rood middenschild voor het eerst aantoonbaar verschijnt. De oudste betrouwbare voorstellingen dateren uit de dertiende en veertiende eeuw. Daar vinden we voor het eerst de directe heraldische voorloper van het huidige West-Vlaamse schild.

Daarmee ontstaat een boeiende historische mogelijkheid. Misschien ontstond het patroon inderdaad pas als middeleeuws heraldisch ontwerp. Maar het is eveneens mogelijk dat de ontwerpers teruggrepen naar een veel oudere regionale symboliek waarvan de oorspronkelijke betekenis verloren ging. Dat fenomeen komt vaker voor in de Europese heraldiek. Symbolen, kleuren en patronen worden soms eeuwenlang overgeleverd terwijl de precieze oorsprong vergeten raakt. Wat voor een middeleeuwse wapenkoning slechts een traditioneel motief was, kan ooit een verwijzing hebben bevat naar een landschap, een bestuurscentrum of een historische herinnering.

Indien dat ook hier het geval was, dan zou de ontwikkeling van het symbool een indrukwekkende tijdsspanne overbruggen. Het zou beginnen bij de Menapiërs en het Romeinse Cassel, voortleven in lokale tradities tijdens de Frankische periode, de vorming van Vlaanderen begeleiden vanaf de erkenning van Boudewijn I op 17 september 862, vervolgens zichtbaar worden in het wapen van het Brugse Vrije tijdens de hoge middeleeuwen en uiteindelijk uitmonden in de provincievlag die West-Vlaanderen sinds 1997 officieel voert.

Historisch bewezen is deze theorie niet. De oudste aantoonbare oorsprong van het huidige ontwerp ligt nog steeds in de middeleeuwse heraldiek van het Brugse Vrije. Toch maakt juist die onzekerheid het onderwerp zo fascinerend. De West-Vlaamse vlag kan worden gezien als een heraldisch symbool van een provincie, maar misschien ook als een verre echo van een veel ouder verleden. In haar gouden en blauwe stralen herkennen sommigen nog altijd de heirwegen die vanuit Cassel over het land van de Menapiërs uitwaaierden. In haar rode middenschild zien zij het hart van een streek die al meer dan tweeduizend jaar een eigen identiteit kent. En tussen de Romeinse wegen, de erkenning van Boudewijn IJzeren Arm op 17 september 862 en de middeleeuwse heraldiek van het Brugse Vrije loopt een historische draad die, hoewel niet bewezen, opmerkelijk goed aansluit bij het verhaal van Vlaanderen zelf.

De Belgae en hun plaats in de geschiedenis van België

De “Belgen” die Julius Caesar beschrijft in zijn beroemde werk De Bello Gallico vormen een boeiende en vaak misbegrepen bevolking uit de oudheid. Wanneer Caesar in de eerste eeuw v.o.j. zijn veldtochten in Gallië beschrijft, gebruikt hij de term Belgae voor een groep stammen die leefden in het noordelijke deel van Gallië, een gebied dat hij Gallia Belgica noemt. Dit gebied omvatte niet alleen het grootste deel van het huidige België, maar strekte zich ook uit over Noord-Frankrijk, Zuid-Nederland en het westen van Duitsland tot aan de Rijn. Het was daarmee een uitgestrekte regio die fungeerde als overgangszone tussen de Keltische wereld en de Germaanse gebieden.

Belangrijk is dat deze Belgae geen homogeen volk vormden. Het ging om een geheel van verschillende stammen, elk met hun eigen leiders, tradities en politieke belangen. Tot de bekendste behoren de Nerviërs in het huidige Henegouwen, de Menapiërs in het kustgebied, de Atuatuci en de Eburonen in het Maas- en Kempengebied. Deze stammen leefden naast en soms tegenover elkaar, maar waren in staat om samen te werken wanneer er een gemeenschappelijke dreiging was, zoals de oprukkende Romeinse macht.

Volgens Caesar onderscheidden de Belgae zich van andere Gallische groepen door hun uitzonderlijke moed en strijdlust. Hij noemde hen zelfs de dappersten onder de Galliërs. In zijn ogen kwam dat doordat ze minder beïnvloed waren door de mediterrane cultuur en minder betrokken waren bij handel en luxe. Daardoor bleven ze volgens de Romeinen “harder” en meer gericht op oorlog. Bovendien stonden ze in contact met Germaanse stammen ten oosten van de Rijn, wat hun militaire karakter nog versterkte.

De confrontaties tussen Caesar en de Belgae waren hevig. Aanvankelijk verenigden verschillende Belgisch stammen zich in een poging om de Romeinse expansie tegen te houden. De Nerviërs staan bekend om hun felle weerstand: ze brachten de Romeinse legers op een kritiek punt en dwongen Caesar tot een uiterste inspanning om de strijd alsnog in zijn voordeel te beslissen.

Een van de meest indrukwekkende momenten uit deze periode is de opstand van de Eburonen onder leiding van Ambiorix, rond 54 v.o.j. Door list en kennis van het terrein slaagde hij erin een Romeins legioen in een hinderlaag te lokken en vrijwel volledig te vernietigen. Dit was een zware klap voor Caesar en een zeldzame duidelijke overwinning voor de lokale bevolking. De reactie van de Romeinen was echter meedogenloos: Caesar voerde een strafexpeditie uit die erop gericht was de Eburonen volledig te breken. Hun gebied werd verwoest en hun bevolking grotendeels uitgeroeid of verdreven, waardoor ze uiteindelijk uit de geschreven geschiedenis verdwijnen.

Na de onderwerping volgde een periode van romanisering. De bevolking van Gallia Belgica werd geleidelijk geïntegreerd in het Romeinse rijk. Romeinse bestuurssystemen, infrastructuur zoals wegen en steden, en de Latijnse taal verspreidden zich, vooral in het zuiden van de regio. Toch verdwenen de oorspronkelijke tradities niet volledig; ze bleven voortleven en vermengden zich met de Romeinse invloeden tot een nieuwe culturele realiteit.

Vanaf de derde eeuw n.o.j. veranderde de situatie opnieuw, toen Germaanse volkeren zoals de Franken zich in het gebied vestigden. Hun invloed werd vooral in het noorden sterk, waar Germaanse talen zich ontwikkelden en uiteindelijk de basis vormden voor het Nederlands. In het zuiden bleef de Latijnse invloed dominanter, wat leidde tot de ontwikkeling van Romaanse talen zoals het Frans. Deze historische evolutie ligt mee aan de basis van de latere culturele en taalkundige verschillen binnen België.

De relatie tussen de oude Belgae en de moderne Belgen is complex. Er bestaat zonder twijfel een zekere genetische en geografische continuïteit: veel mensen wonen nog steeds in dezelfde regio’s als hun verre voorouders. Ook plaatsnamen en landschappen dragen nog sporen van die oude stammen. Maar de huidige bevolking is het resultaat van meer dan tweeduizend jaar van vermenging, migraties en culturele ontwikkelingen. De Belgae zijn dus geen directe voorouders in een eenvoudige lijn, maar eerder één van de vele lagen die samen de huidige bevolking hebben gevormd.

Wat bijzonder is, is dat hun naam tot op vandaag voortleeft. Toen in 1830 de moderne staat België werd opgericht, koos men bewust voor deze historische benaming. Daarmee werd een symbolische band gelegd met een ver verleden dat werd geassocieerd met moed, onafhankelijkheid en strijdlust — eigenschappen die men ook in de nieuwe staat wilde herkennen.

Samengevat waren de Belgen uit Caesars tijd een diverse groep van Keltisch-Germaanse stammen die een belangrijk deel van Noordwest-Europa bevolkten. Ze stonden bekend om hun verzet tegen de Romeinse macht en speelden een belangrijke rol in de geschiedenis van de regio. Hoewel ze niet rechtstreeks gelijk te stellen zijn met de huidige Belgen, vormen ze wel een essentieel en intrigerend hoofdstuk in de lange en gelaagde geschiedenis van het gebied dat we vandaag België noemen.

Mijmeringen in het Woud Zonder Genade.

Op zoek naar de Mysteriën van Torhout en Wijnendale

De tijd van licht en warmte was geweken, vanuit het noorden stak een kille wind op. Het blad werd dor en viel, het duister nam over. Zo kwam alweer een nieuwe winter aan, Joel lag in het verschiet.

Ik spande de veters van mijn vertrouwde laarzen. Komt Joel, moeten wij weer aan het rad draaien. Zo vaak als ik kan trek ik erop uit en maak een Ommegang, volgend in het pad van de zon, omheen een heilige plaats of een plaats met een zwaar historisch verleden.

Eén plaats kan ik nooit overslaan en doe ik aan in alle seizoenen: Wijnendale bos.

Letterlijk bijna in mijn achtertuin en doordrongen van historisch belang en heidense geschiedenis. Het bos maakte ooit deel uit van wat gekend stond als het “Menapische Woud”, zo genoemd in elk geval door de Romeinen en later opgetekend als het “Woud Zonder Genade”.

De kapel staat tussen de parking en het kasteel langs de verharde weg. Gewijd aan de Maagd Maria. Er zijn verschillende legenden omtrent het ontstaan, en daar springt er één uit: namelijk die van de oude eik. Op de plaats van de kapel zou ooit een enorme eik hebben gestaan die werd vereerd door de heidenen. Een houten Mariabeeldje zou hierin zijn opgehangen en vele mensen kwamen er heen om te bidden. Maar op een dag zou de boom door onheil zijn getroffen. Er zijn heel wat versies: een blikseminslag, omgehakt door mensen, omgewaaid door een storm… In elk geval beslisten de mensen aldaar om het heilig beeldje dan maar naar het klooster in Torhout te brengen. De monniken borgen het veilig op in de kerk. Echter tot 3 maal op rij, drie dagen opeenvolgend, zou het beeldje onverklaarbaar terug opduiken op de plaats van de gevelde eik, alsof de Maagd Maria zelf hier wou blijven. Hierop bouwde men dan een kapel en plaatse men het beeldje erin. Deze legende lijkt sterk op andere verhalen uit Germaans Europa, en heeft alle blijk van het wijden van een heidense cultplaalts. De eik is gekend als een heilige boom, we denken aan de Donar eik. Het zou zeker passen in de tactiek van de kerk, om een Maria beeld te laten opduiken op een heidense cultplaalts en dit als reden aan te halen om de plaats op te eisen onder het kruis. Ook de vernieling van de boom voorafgaand aan de bouw van de kapel is kenmerkend. Menig cultplaats werd opzettelijk vernietigd en gekerstend door de bouw van een kerk of een kapel.

De kapel is ook de achtergrond van een andere opmerkelijke opgetekende traditie: Mensen kwamen er bij de overgang van oud naar nieuw hun wensen overmaken aan de Heilige Maagd, wat misschien wel een overblijfsel is van een midwintertraditie.

We merken ook op dat het klooster in Torhout een belangrijke link had met Donatius. In 835 werden de relieken van de H. Donatius door bisschop Ebbo van Reims aan Anscharius geschonken en naar Torhout over gebracht. Donatius behoedde de mensen van donder en bliksem. Er is een onderbouwde theorie die in Donatius een poging ziet om een cult rond Thor / Donar / Thunar te kerstenen. Misschien geen toeval dat de resten van Donatius naar Torhout werden gebracht? In 834 werd melding gemaakt van Torhout als opleidingscentrum voor monniken die werden uitgezonden naar Scandinavië. We lezen ook dat Graaf Baldwin problemen had met de lokale heidense bevolking. Toen de omgeving in de 9e eeuw bezocht werd door Noormannen bracht men de relikwieën over naar Brugge. Noormannen hadden hun bijlen gericht op het klooster en volgens sommigen historici werd het vernield. Er zijn wel meer geschiedkundigen die de invallen van Noormannen zien als een vergelding en tegenaanval na de onderdrukking van de Saksen door de Franken en het vernietigen van heidense sacrale plaatsen of misschien net omdat het klooster monniken naar Scandinavië zond? In de beginjaren van 840, komt het klooster van Torhout en diens gronden (en dus opbrengsten) in handen van een zekere “Reghinarius Lodebrok”, niemand minder dan de beroemde viking Ragnar Loðbrók dankzij het verdrag van Verdun. Sterker nog, het klooster werd geseculariseerd! We kunnen alleen maar speculeren waarom de kerk het klooster niet langer als kerkelijk wou aanzien: had het te maken met de lokale bevolking? Was het daarom dat ook Ragnar precies hier een autoriteit werd bedeeld? Zou het kunnen dat Ragnar en zijn gevolg zich thuis voelden in een streek naast een woud gewijd aan de oude goden en bewoond door mensen die zich niet zomaar lieten kerstenen? Enkele jaren later Zou Ragnar met zijn troepen Parijs belegeren, nadat hij in Vlaanderen in ongenade viel.

Een kleine tas over de schouder, met een buff om de hals, muts en regenwerende parka aan, trok ik onder donkere jagende wolken het pad op naast de parking, het kasteel achter mij latend. Smartphone op vliegtuigmodus. Voor mij het bos, een paar kraaien landen in het veld. Ik ademde een teug koude lucht in, heel bewust, met gesloten ogen en zadelde mijn ziel voor een rit over sacrale grond. Langzaam ademde ik uit en ik liet alles los waar ik eerder aan dacht.

In mijn hoofd starte ik mijn mantra, “… Ansuz Ansuz Ansuz …“

Spoedig zou het woud mij opslokken en de bosgeesten mij leiden.

Ga met mij mee en herhaal de mantra, duik in de tunnel omgeven door de kolkende massa van grijze wolken en stormwinden, van gewijde aarde en oude bomen. We maken een reis langs de mark van Middengaard.

Het bos van Wijnendale ligt op een hoogte, gekend als de Rumberg. Nu is er in deze streek maar weinig sprake van enige berg. Meer dan wat licht glooiende verhoging zal je hier niet waarnemen. Berg is echter een heel oud woord, en is ook te verbinden met het oud Engelse “Beorg”, wat grafheuvel betekend. Heel wat plaatsnamen met -berg blijken zelfs gebouwde verhogingen uit de oudheid en dienden als cultplaats, dingplaats of begraafplaats of alle drie doorheen hun voor-christelijk bestaan en vaak werd er later een kerk op gebouwd. De oorsprong van het woord Rum is wat onduidelijk, maar mogelijk is deze te vinden in het oude Engelse “rumbullion”, wat zoveel betekend als “kabaal” of “luid geraas”. Oud Engels en onze West Germaanse taal lagen dicht bij elkaar in die tijd. Heel wat Germaanse legendes spreken van bergen waaruit muziek en kabaal weerklinkt, vaak gaat het om grafheuvels en soms om een “godenberg” en is er ook een link met de Wilde Jacht legende; menig bronnen verhalen dat het dodenheir huist in een berg. Zo hoorde men op een aantal plaatsen in België ook oorlogskabaal uit een berg luidden als aankondiging van een komende strijd. Men heeft hier ook effectief grafheuvels aangetroffen uit de bronstijd.

De andere zijde is gekend als “Ruidenberg”. Dit zou kunnen duiden op het zuiveren van bron of rivierwater. Dat kan best wel, aangezien er ook een bron op de verhoging te vinden is, een kilometer ten noordwesten van het kasteel. Zuiver bronwater was natuurlijk ook vaak een heilige plaats.

Het nabije Torhout lijkt ook te verwijzen naar het bos:

Oudste vermelding in de 7e eeuw als Thurholt. Maar het duikt ook op als Turholt, Thurhold, Thourout. In 819 als Turholtensis, in 743 als Thorwaldi Lucus ofwel het “bos van Thorwald. Thorwald is te vertalen naar “machtige Thor” of “Heersende Thor”.

Al onder Romeinse heerschappij was Torhout en omgeving bewoond en waarschijnlijk een belangrijke nederzetting. Zo heeft men de theorie, gebaseerd op bodemvondsten, dat de streek een belangrijke agrarische rol had en gelegen was langs een Romeinse verbindingsweg. In Torhout zijn in elk geval heel wat resten gevonden van bewoning, zelfs van prominente gebouwen in het centrum waarbij men steen gebruikte. In oude teksten is ook spake van een toren te Torhout, mogelijk een donjon type, ook dit kan de naam verklaren maar er is geen bevredigend argument om iets met zekerheid vast te leggen.

De Vita Bavonis uit 830 spreekt ook van het “Bos Zonder Genade” en uit een 12e of 13e eeuwse tekst komt “Dit hetet ‘tFelle Woud Sonder Genade”. Een naam niet zonder mysterie: waarom was er geen genade in dit woud? Misschien omdat niemand zich kan verbergen voor de toorn van een godheid? Tacitus maakte al duidelijk dat men een heilig woud met eerbied en respect in ging en dat fouten genadeloos werden afgestraft. En misschien zegt het ook wel wat over de offers die er plaatsvonden, of de rechtspraak op het Ding?

Maar onze interesse ligt niet op de stad, wel op het bos. Hoe komt het dan dat er toch ook een plaatsnaam gegeven is, zijnde Wijnendale en dat men daar een erg historisch significant kasteel op gebouwd heeft als er geen nederzetting op deze plek was?

De etymologie van Wijnendale is in elk geval erg interessant. In de vroege jaren van de 12e eeuw duikt het op als “Winendala”. Herleiden naar “Het Dal van Win(en)” zou weinig zin hebben, aangezien hier helemaal geen sprake is van een dal, maar wel van een plateau, omringd door lager terrein in alle richtingen. Er is geen vallei, laat staan een dal.

Maar een andere theorie haalt aan dat we dal kunnen linken aan het Duitse tal, waar het op dezelfde manier in plaatsnamen verschijnt zonder echter ook te kunnen spreken van een dal of vallei. Zo is er zelfs een Winnenthal bij Xanten in Duitsland, dat etymologisch gelinkt kan worden en ook zelfs een fysieke historische link heeft met Wijnendale: Men haalt hier aan dat tal, net als ons Nederlands woord taal oud Nederlands “tāle”, gelinkt wordt aan het verhalen van iets. Ook woorden als “getal” hangen hier mee samen, dat is het “verhalen van een nummer”. Volgens Jan de Vries is “taal” te linken aan rechtspraak op een Ding.

Volgens de lokale lore trokken de krijgsheren op de vooravond van een belangrijke beslissing of veldslag het bos in, om hun voorvaderen te consulteren op een heilige plaats. We denken aan de praktijk gekend als “utesita” ofwel uitzitten. Waar men op een grafheuvel of andere liminale plaats gaat zitten om de goden of geesten om raad te vragen bij nacht.

“Win” komt ook wel van “Wihan”, wat heilig betekent. Maar als we naar “Wini” gaan kijken dan ligt dit aardig in de buurt van “Winj” wat opduikt als naam voor Wodan.

We kunnen ook nog een andere kant op met “Win”. De etymologie van “winnen” gaat terug op “winnan” en betekent “verkrijgen”, al dat niet met geweld. Dit zou een logische verklaring kunnen zijn: “het verkrijgen van rechtspraak”.

Met het bos rechts van mij, zette ik door over de Planterijdreef, een onverharde weg afgelijnd met oude hoge bomen. Al doende volgde ik de richting die de zon neemt over de hemel. Ik keek naar het bos, en het voelde alsof het bos naar mij keek. In de schaduwen zaten de woudgeesten mij op te wachten. De mantra bleef als een rode draad door mijn hoofd herhalen “Ansuz, Ansuz…”, terwijl ik mijzelf verder afsloot van de buitenwereld, “Ansuz, Ansuz, …” Maar terloops werd ik gewaar van de aanwezigheid van de Alfen. Het weefsel van het leven, het weefgetouw van wyrd, bracht mij hier keer op keer. Het hoeft niet te verbazen dat de woudbewoners mijn draad in het wyrd herkennen.

Al heel lang geleden moeten mensen eenzelfde gevoel gehad hebben toen ze het bos betraden. Lokale legenden verwijzen nog naar mysteries waar het bos om gekend was.

Een eenogige man met grijze baard en mantel zou hier graag ronddwalen en gesprekken aanknopen met eenzame reizigers. Maar altijd als de man opduikt lijkt hij geen dag ouder hoewel hij al vele jaren rondwaart. Niemand die ooit echt wist wie hij was maar hij bleek wel altijd wijs en te beschikken over goede raad.

Ook de verhalen van Wodan’s dodenheir overleven hier, vooral in de versie van de Vervloekte Jager.

De weg bracht mij nu op een voetpad naast een boerderij en ik trok het bos in en sloeg linksaf. Ik bleef op een pad aan de bosrand waardoor mijn route mij nu meer en meer in een cirkel bracht om het bos.

Runen gekerfd in de bomen, flankeren het pad.

Ik bleef staan en ademde diep in en trachtte de geluiden van het bos te doorgronden. Met de handpalm op een boom vroeg ik de woudgeest mij toe te laten. Uit mijn tas haalde ik een appel en plaatste deze demonstratief aan de voet van de met runen gekerfde boom. De wind zong een lied in de boomtoppen en striemde in mijn gezicht. Het pad voor mij was als een tunnel die me dieper in het bos zoog. Hier laat ik alles achter wat aards is, zuiver en met een puur hart, Ansuz… Ritmisch ging ik verder en voelde alsof ik afdaalde. Geluiden werden sterker en kleuren werden feller.

De Sint-Pieters kerk in Torhout ligt lijnrecht op de kapel (of heilige eik) en het kasteel (dingplaats) van Wijnendale. De weg die beiden verbind moet al heel oud zijn. Zou het verbazen, als de vroege bevolking, deze weg gebruikten als een rituele processie? De grafheuvels, de bron, de heilige eik, het plateau met de dinglocatie en het heilige woud dat misschien in eerdere tijden de weg deels opslokte. We denken terug aan Tacitus zijn beschrijving over het betreden van een heilig woud.

Maar we kunnen nog verder uitweiden… Jan De Cooman trekt enkele opmerkelijk lijnen op de kaart op basis van het astronomisch werk van Kaminski.

Gaan we naar het westen van de Sint Pieterskerk in Torhout over de kapel van Wijnendale dan ontmoeten we op die lijn de Sint-Michielskerk van Ichtegem, de kapel van de gemeente Sint-Pieterskapelle en de Sint-Laurentiuskerk in Westende.

In onmiddellijke omgeving ligt de kerk van Torhout van noord naar zuid in lijn met de Sint-Michielskerk van Roeselare en de Sint-Michielskerk van Brugge. De parochie van Sint-Michiels in Brugge noemde oorspronkelijk “Weinebrugge”, een naam die kan gelinkt worden aan Wijnendale.

Door Sint-Michiels loopt een heilige lijn richting Stonehenge en eindpunt Lundy op 51°18′. Deze lijn werd ontdekt door de astronoom Kaminski en noemde deze “Sternstrasse 1. Ordnung”. Op deze lijn komen verder Canterbury op 51°28′, Sint-Niklaas op 51°17′, Grobbendonk (menhir van Eisterlee) op 51°11′, Kasterlee op 51°14′, Poederlee op 51°13′, Odilienberg op 51°08′, Roermond op 51°11′, Gudensberg (Odenberg) op 51°18′ en het heiligdom in Wormbach op 51°17′ in aanmerking. We merken ook op dat Sint-Niklaas en Antwerpen, op vrijwel dezelfde lijn liggen.

Sint-Michiel werd in heel wat delen van Germaans Europa herkend als een kerkelijke versie van Wodan, kapellen en kerken gewijd aan Sint-Michiel zijn vaak op oude heilige plaatsen gebouwd. De Sint-Michielskerk van Leuven zou op een altaar aan Wodan zijn gebouwd en die van Antwerpen op een tempel van Mars, de god die de Romeinen herkenden als Wodan. En ook Sint-Nikolaas heeft banden met Wodan die herkenbaar zijn. Het betreft ook bijna altijd locaties die hoger liggen dan het omliggende landschap.

Ook de Sint Pieters kerken kunnen een link met Wodan hebben, in Friesland is het traditionele Biikkebrennen, een aan Wodan gewijde traditie, geplaatst op 22 februari, feestdag van Petrus.

Het is het ook waard Winnenthal in Xanten Duitsland te vernoemen. Dat kasteel was eigendom van de familie van Kleef en in 1420 gaat Maria van Bourgondië er wonen. Deze zelfde dame zou volgens de legende ook een dodelijke val maken van haar paard op de plek van de Wijnendale kapel… Ook hier is er geen sprake van een dal maar wel van een verhoging. Het slot staat in de gemeente Winnenden. Hier zou Winni ook in de betekenis van vriend kunnen geïnterpreteerd worden, dan zou het zoveel betekenen als “Spreekplaats van Vrienden”. Ook hier zijn historische elementen die de plaats aanduiden als een potentiële Ding-plaats. Zowel in Wijnendale als Winnenthal werden er door de eeuwen heen belangrijke personen ondergebracht, vergaderingen gehouden en beslissingen genomen, die in lijn zijn met het continuïteitsprincipe: dat waardering voor belangrijke tradities gelinkt aan een plaats vaak overgedragen worden ongeacht geloof.

De oude dreven die de kasteelheer liet aanleggen zijn ook nu nog deels in gebruik. Sommigen werden verhard door de Duitse bezetter, die had het bos aangewend om er een munitievoorraad aan te leggen in bunkers. Je kan er nog een paar vinden. Maar het woud verbergt nog andere geheimen. De Wulvedreef, is genoemd naar de Wulvemote. Er is ook nog de Eremijt mote en er zouden er nog op het domein te vinden zijn. Het is wat onduidelijk hoe oud de motes zijn, geschiedkundigen vermoeden dat ze in de 9e eeuw al dienstdeden als versterkingen tegen krijgsgeweld toen het erg onstuimig kon zijn tijdens het Vikingtijdperk. Of waren het heidense toevluchtsoorden? Een mote is herkenbaar door een gracht en vaak is het eiland ook verhoogd. De versterking kon bestaan uit een houten weermuur, een houten donjon of eenvoudige houten gebouwen en stallen. Meestal cirkelvormig met een brug of zoals een hoefijzer met een gewone poort. Er is een vermoeden dat de Wulvemote ook enige tijd een bewoond erf was. Dergelijke versterkingen zijn vrij voorkomend in de Lage Landen, we denken ook aan terpen die gebruikt werden als versterkte woonst in onze kustgebieden.

Naast een kruising en vlakbij de Wulvemote staat een godenpaal.

Bij het kruispunt bleef ik staan. Dit is het hart van het bos. Geknield bracht ik mijn respect en zette mijn tas neer. Ik keek op en zag haar statig en trots het kruispunt bewaken. Dezelfde paal heeft ook een gekerfd gezicht van een wildeman en de voet van de paal is versierd met wat lijkt op een reiger. Het perceel dient zich perfect voor het brengen van een ritueel offer. Soms is de godin versierd met een sjaal, ook heb ik er eens lintjes op aangetroffen. Meestal laat ik wat wilde bloemen achter en een gesneden appel. Ik ben in elk geval niet de enige die haar eert. Wie de godin is, staat niet vermeld. Hludana? Vrouwe Vreke? Misschien kom je het wel te weten als je een Ommegang onderneemt…

Kruispunten waren altijd al liminale plekken waar volgens heidens geloof makkelijk contact kan worden gemaakt met de geesten en goden. Volgens Judith Schuyf is het geen toeval dat ernstige zondaars en ongedoopten bij kruispunten werden begraven en misdadigers er werden terechtgesteld. Vaak was het schavot zelfs opgesteld bovenop een grafheuvel.

Uit mijn tas haalde ik een kaars en stak deze aan. Een houten kom vulde ik met gekruide wijn. Een appel werd gesneden en wat graan erboven op. De mantra, die als een lopende band was blijven draaien, kwam nu tot stilstand. Ik keek de godenpaal aan en strekte mijn armen, handen met open palm naar de godin en riep haar aan. Ik vroeg haar mijn offers te ontvangen die ik aan haar heb gewijd. Na een moment van stilte goot ik de kom wijn leeg over de grond voor de paal en sprenkelde de laatste druppels op de godin. Met ogen gesloten dankte ik haar voor de aarde, het woud, de ordening en het draaien van het wiel.

Bronnen

van der Tuuk Luit, Vikingen. Omniboek
etymologiebank.nl
Schuyf Judith, Heidense Heiligdommen
Inventaris Onroerend Erfgoed, Agentschap Onroerend Erfgoed Vlaanderen
De Cooman Jan, Torhout en Wijnendale
Lecouteux Claude, Phantom Armies of the Night
Tacitus, Germania
Kaminski H, Sternenstrassen der Vorzeit