Wanneer men vandaag over het oude Germaanse heidendom spreekt, denkt men al snel aan het hoge noorden. Odin, Thor, Freya, Freyr, Yggdrasil en Ragnarök zijn ons vertrouwd uit de rijke Scandinavische overlevering. Daardoor ontstaat gemakkelijk de indruk dat de voorchristelijke geloofswereld van de Lage Landen er ongeveer hetzelfde moet hebben uitgezien.
Toch is dat beeld te eenvoudig.
Ook de Lage Landen kenden hun eigen geloofswereld, gevormd door het landschap, het dagelijkse leven en de gebruiken van de gemeenschappen die hier woonden. Die wereld is minder duidelijk tot ons gekomen in grote mythische verhalen, maar des te meer in archeologische vondsten, plaatselijke godennamen, offerplaatsen, heilige plekken en eeuwenoude volkskundige motieven.
Wie naar het oude landschap van Vlaanderen, Brabant, Zeeland of Holland kijkt, ziet een omgeving waarin water, aarde en vruchtbaarheid een vanzelfsprekende rol spelen. Beken ontspringen uit bronnen, rivieren zoeken hun weg naar zee, akkers liggen rond oude nederzettingen en bomen markeren grenzen, wegen en ontmoetingsplaatsen. Voor de vroegere mens was dit geen levenloze achtergrond. Bepaalde plekken konden een bijzondere betekenis en kracht bezitten.
Een bron was meer dan alleen water. Een oude boom was meer dan hout. Een rivier was meer dan een waterweg. Een heuvel kon meer zijn dan een verhoging in het landschap. Zulke plaatsen konden worden ervaren als plekken waar de menselijke wereld en de wereld van goden, geesten en voorouders elkaar raakten.
Dat sterke verband met water is bijzonder kenmerkend voor de Lage Landen. Wij leven in een gebied dat letterlijk tussen land en water ligt. De zee bracht voedsel, handel en verbinding, maar kon ook gevaar betekenen. Rivieren verbonden gemeenschappen, maar konden buiten hun oevers treden. Bronnen en beken leverden het water waarvan mens, dier en akker afhankelijk waren.
Het is dan ook veelzeggend dat verschillende inheemse godheden verbonden lijken te zijn met water, vruchtbaarheid, bescherming en voorspoed.
De bekendste is zonder twijfel Nehalennia. Haar altaren werden vooral in het Zeeuwse kustgebied gevonden. Daarop verschijnt zij als een godin die onder meer verbonden werd met reizigers, zeevaart, handel en vruchtbaarheid. Haar verering laat zien hoe dicht het goddelijke bij het dagelijkse bestaan kon staan. Men richtte zich niet uitsluitend tot bovennatuurlijke machten voor grote en uitzonderlijke gebeurtenissen, maar ook voor bescherming tijdens een reis, voorspoed in de handel en vruchtbaarheid van mens, dier en land.
Ook de vele regionale godennamen wijzen op een geloofswereld waarin de eigen streek een belangrijke plaats innam. Namen als Nehalennia, Hludana, Tanfana en Vagdavercustis herinneren ons aan een grote verscheidenheid aan plaatselijke culten. Het is daarom moeilijk om de Lage Landen eenvoudigweg een plaatselijk Scandinavisch pantheon toe te schrijven. De werkelijkheid was waarschijnlijk veel lokaler en veelzijdiger.
Daarbij komt dat de Lage Landen eeuwenlang een ontmoetingsgebied waren van verschillende culturen. Germaanse en Keltische tradities kwamen hier met elkaar in aanraking en werden later ook beïnvloed door de Romeinse wereld. Daardoor zijn de grenzen tussen verschillende religieuze tradities lang niet altijd scherp te trekken. Godheden konden andere namen krijgen, gebruiken konden veranderen en verschillende tradities konden met elkaar verweven raken.
Onze bronnen bepalen bovendien sterk hoe wij deze oude geloofswereld vandaag kunnen begrijpen. De Scandinavische traditie heeft het geluk gehad dat veel mythen en verhalen eeuwen later schriftelijk werden vastgelegd. Voor de Lage Landen ontbreekt een vergelijkbare verzameling van verhalen. Daardoor kennen we veel minder namen van godheden en nog minder van hun mythen.
Dat betekent echter niet dat de geloofswereld hier minder rijk was.
Het betekent vooral dat zij op een andere manier tot ons is gekomen.
Niet in lange verhalen, maar in stenen altaren. In offerplaatsen. In tempelresten. In grafmonumenten. In bijzondere landschapselementen. En misschien ook in bepaalde motieven die later in het volksgeloof bleven voortleven.
Eeuwenlang bleven mensen bijzondere bronnen, bomen, heuvels en andere plaatsen met verhalen omringen. Sommige plaatsen golden als heilzaam, andere als gevaarlijk of geheimzinnig. In het volksgeloof verschenen witte wieven, waterwezens, boomgeesten, kabouters en talloze andere figuren. We kunnen niet zomaar aannemen dat deze rechtstreeks uit een veel oudere heidense traditie stammen. Wel laten ze zien dat het idee van een bezield landschap bijzonder diep in de volkscultuur verankerd kon raken.
Ook de herinnering aan de doden en voorouders kon met het landschap verbonden zijn. Grafheuvels, oude graven en andere bijzondere plaatsen konden deel worden van het geheugen van een gemeenschap. Het landschap was daardoor niet alleen de plaats waar men woonde en werkte, maar ook een drager van herinneringen. Het verleden kon letterlijk onder de voeten liggen.
En juist daarin schuilt een belangrijk eigen karakter van het heidendom van de Lage Landen.
De Scandinavische overlevering toont ons vooral een grote mythologische wereld van goden, helden en kosmische gebeurtenissen. In de Lage Landen zien we veel sterker een plaatsgebonden geloofswereld.
Bij de bron.
Bij de boom.
Bij het veld.
Bij het water.
Bij de heuvel.
Bij het graf.
Bij de nederzetting.
Het heilige lijkt hier niet alleen in verre godenwerelden te hebben bestaan, maar ook in de vertrouwde omgeving waarin men iedere dag leefde.
Daarom moeten we het heidendom van de Lage Landen niet beschouwen als een minder bekende versie van het Scandinavische heidendom. Het was een eigen Noordwest-Europese geloofswereld, gevormd door het leven in een land van rivieren, kustgebieden, moerassen, vruchtbare akkers en oude nederzettingen.
Misschien moeten we het daarom niet alleen proberen te reconstrueren aan de hand van godennamen en mythen. We moeten ook leren kijken naar het landschap zelf: naar de bronnen die water voortbrengen, de bomen die eeuwenlang blijven staan, de heuvels die boven het vlakke land uitsteken, de rivieren die het land doorkruisen en de plaatsen waaraan generaties mensen verhalen en gebruiken hebben verbonden.
Want daar verschijnt een andere vorm van heidendom.
Niet alleen het heidendom van grote goden en helden, maar van de bron, de oude boom, de vruchtbare akker, het stromende water, de voorouderlijke heuvel en de gemeenschap.
Een geloofswereld die minder luid spreekt vanuit oude boeken, maar waarvan de echo misschien nog altijd hoorbaar is in het landschap en de volkscultuur van de Lage Landen.
