ZWART-ROOD-WIT, spirituele driekleur?

Sommige heidenen in de Lage Landen, van Vlaanderen tot Friesland, hebben de gewoonte om drie gekleurde kaarsen te ontsteken in de volgorde van Zwart, Rood en Wit bij rituelen of bij wijze van dagdagelijkse verering en geluksbrenger. Ze gebruiken ook deze kleuren in versiering of bekleding van een ritueel of sacrale plaats.

Elke kleur vertolkt iets en de volgorde van het ontsteken zou heilzaam zijn en dient bewust en weloverwogen te gebeuren als in een ritueel. Ook het doven doen we niet door het uit te blazen omdat dit onheil brengt, men gaat eerder de zuurstof ontnemen met een kaarsendover.

Waar komt dit nu vandaan?

Er zijn eigenlijk heel wat elementen aan te halen die het belang van deze kleuren onderlijnen en we kunnen ze ook met wat creativiteit zelf makkelijk plaatsen.

De oudste bronnen die gebonden zijn aan onze Indo Europese cultuur en latere Germaanse cultuur, zijn de Vedische teksten. Die gaan naar schatting terug tot minstens 1000 voor onze jaartelling. Er zijn ook andere bronnen zoals de Sagen, de Edda, volksverhalen, volksgeneeskunde en zelfs de Bijbel.

De Franse professor Jean Haudry merkte in de Vedische teksten de driekleur op en wees deze toe aan de kleuren van de hemel tijdens het verloop van de dag: Zwart bij nacht, rood bij zonsopgang of ondergang en wit voor overdag. In de Veda’s beschrijft men drie koeien die , de eerste zwart, de tweede rood en de derde is wit en staan voor de kleuren van de hemel. Hij ziet dit hemelconcept in heel wat andere elementen opduiken zoals het hemelgewelf dat rond een grote zuil draait en door een etmaal zwart-rood-wit-rood-zwart kleurt. Haudry gaat nog verder en linkt de Germaanse goden aan het driedelig hemel gewelf: Tiwaz is de daghemelgod, Wodanaz is de god van de nachthemel en het schemerrood wijdt hij toe aan Ostara, godin van het ochtendgloren. Ostara is trouwens ook genoemd als lentegodin en gebonden met vernieuwing of groei, Wodanaz is ook een godheid die zich specifiek in de winter manifesteert en gebonden is met de dood.

Plato schreef dat er in Atlantis steengroeven waren waar één soort steen wit was, een andere zwart en nog een andere rood.

In de Saga van de Jomsvikingen heeft Koning Gorm drie voorspellende dromen:

Tijdens de eerste nachtelijke droom staat hij buiten zijn hal vanwaar hij de zee ziet terug trekken tot hij geen water meer kan zien. Uit de horizon waar het water heen was doken drie witte ossen op, ze stormden het land op en beten al het gras uit de grond waarna ze weer naar de teruggetrokken zee liepen en verdwenen.

De volgende nacht droomde hij ongeveer hetzelfde, maar nu waren de drie ossen rood en hadden grotere hoorns.

De derde droom was ook een herhaling, maar nu waren de ossen zwart en zijn ze nog groter met nog grotere hoorns. Als afsluiter hoort hij een luide knal op het moment dat de zee terug naar het strand keerde. De droom werd vervolgens verklaard als voorbode van negen jaar slechte oogst.

Men komt aan negen omdat er drie maal drie ossen verschenen. Heilige getallen in het Heidendom. Hoe groter de hoorns en ossen, hoe groter het onheil. Op welke basis interpreteert men nu het onheil? Misschien wel de volgorde van de kleuren? Wit-rood-zwart, want we zien dat de natuurlijke wederkerende volgorde altijd zwart-rood-wit is.

Professor Jan de Vries ziet in de Vedische mystiek de drie voorwaarden voor leven: vuur, water en aarde. Deze zijn voorgesteld met de kleur rood, wit en zwart. De professor gaat ook verder vind in de gehele Europese voorchristelijke tradities deze kleurencombinatie terug, onder andere in volksmagie, legenden en andere overleveringen.

Er zijn verschillende sprookjes in Europa waarin we ook de driekleur terugvinden als belangrijke indicatoren. Neem nu Sneeuwwitje: “Had ik nu een kindje, zo wit als sneeuw, zo rood als bloed en zo zwart als dit ebbenhout”

Uit deze sprookjes lijkt de driekleur te zijn overgeleverd als een schoonheidsideaal.

We hebben ook voorbeelden uit de magie zoals deze toverformule opgetekend in de 19e eeuw in Thüringen tegen wormen:

“Ik stap hier op een grenssteen. De wormen vreten mijn been. Ze mogen zijn zwart, wit of rood, in een dag zijn ze allemaal dood.”

Of een sprookje uit IJsland: Sigurd moet opeenvolgend een zwarte, witte en rode doek om zijn hoofd binden om zich te beschermen tegen het brullen van een stier uit de onderwereld. Ook slaat hij op een zwart-rood-witte steen om een magische storm te ontketenen die de reuzen dood.

In Finland was het gebruikelijk dat een boer zijn land afbakende met rood-zwart-wit touw, wetende dat een landsgrens bezield werd met een schutgeest om deze te bewaken maakt dit ook een waardevol gegeven.

Uit Rigsthula kunnen we drie sociale klassen onderscheiden.

“Thrael” de knecht (“zijn lokken waren zwart”)
“Karl” de kerel (“hij was rozig en rood”)
“Jarl” de prins (“blond was zijn haar”)

De knecht is een lijfeigene en geeft men prominent zwart als kleur.

De kerel is de vrijman, de boer, de krijger, de visser, de jager, die blaakt van geluk en gezondheid in het vrije buitenleven en is rood van kleur.

De prins, edel en nobel krijgt een pure en schitterende kleur: blond, ofwel wit.

Dit betekent dat we ook de kleuren bij een karaktertype kunnen plaatsen.

Zwart is lomp en bruut

Rood is sterk, gezond en ijverig

Wit is edel, puur, begaafd en strijdvaardig

Professor Georges Dumézil maakte 100 jaar geleden de theorie dat de Indo-Europese cultuur uit drie functies bestond en dat elke functie door een kleur werd gerepresenteerd

Cultische: wit

Militaire: rood

Economische: donker

In India zien we dat de oorspronkelijke kaste systeem verdeeld was in kleuren:

de Brahmaan (wijze priester): wit
De Kshattriya (krijger, leider): rood
De Vaishya (werker, handelaar): zwart

De naam voor kaste is Varna en betekent “kleur”

Als we dan kijken naar de Indo-Europese kosmos dan zien we dat deze ook in drie gedeeld is en deze duikt ook op in de Germaanse cultuur. De levensboom of zuil draagt de hemel, eronder zit de wereld en daaronder de onderwereld of Hel. In de wereld vinden we respectievelijk Middengaard, Asengaard, Uitgaard en Jotunheim.

In de Völuspá leren we hoe Ragnarök wordt aangekondigd door drie verschillende gekleurde hanen: Gullinkambi, de hemelhaan is wit. Fjallarr de wereldhaan is rood en de Helhaan is zwart.

Gullinkambi wordt ook wel als goud omschreven omdat zijn naam ‘Goudkam’ betekend, maar Professor de Vries merkt op dat de god Heimdall de bijnaam Goudtand heeft ondanks dat hij ook als helderwit omschreven staat. In het blinken van goud zien we trouwens helder wit en lijkt blond ook niet op goud?

Maar ook in het Christendom, die niet vies zijn om heidense elementen te adopteren, vinden we dezelfde kleuren en betekenissen terug.

In de liturgie staat wit voor puurheid, martelaren, onschuld, glorie. Wit kan vervangen worden door goud meld men nog… Het is ook de kleur van de paus (spirituele wijze leider).

Rood staat dan weer voor passie, bloed en vuur, het is de kleur van de kardinaal

Zwart staat voor de doden en de rouw.

In het Nieuwe Testament vinden we deze beschrijving van de ruiters van de Apocalyps:

Het eerste paard is wit, het tweede rood en het derde zwart en vierde vaal of grijs. De eerste is een edele figuur, de tweede een krijger en het derde een handelaar. De vierde is de dood. De drie eerste ruiters zijn de levenden en hun kleurencode komt overeen met Cultisch-Militaire-Economische functies van Dumézil.

En dan hebben we nog deze afbeelding van de drie wijzen of drie koningen uit de 3e eeuw in de Priscilla grot. Daar zijn de drie wijzen afgebeeld die zeer iconisch geschenken brengen naar de pasgeboren Jezus. Hun volledige gedaante is afgebeeld in onze cultische kleurencode, de eerste zwart, de tweede rood, en de laatste die aankomst is wit.

Een paar eeuwen later in de 5e eeuw in Sant’Apollinare Nuovo in Ravenna, zien we deze figuren terug afgebeeld, nu met eigentijdse kleding, maar opvallend ook met namen en aan hun uiterlijk zien we ook hun leeftijd: Melchior is de jongste met kort haar en zonder gezichtsbeharing, Balthasar heeft een bruine baard en is duidelijk volwassen en Gaspar heeft een grijze baard. We zien hierin ook weer een parallel met kracht, leeftijd, wijsheid, vruchtbaarheid. Ook het brengen van geschenken is natuurlijk een parallel die we herkennen.

Maar er zijn ook sporen gevonden op altaarstenen van Matronen, of de drie Moeders, van deze kleurencombinatie. De Matronen zijn een oude cultus die mogelijk uit de Indo-Europese cultuur werd overgeleverd. We zien deze ook opduiken als de Nornen of Schikgodinnen. Normaliter gaat het dan over een dochter-moeder-grootmoeder combo.

Er zijn dus tal van elementen die we met onze driekleur kunnen verbinden.

Zo staat de dood bijna altijd gelijk gebonden aan vruchtbaarheid en kan je dus zwart gelijkstellen met zowel de dood als met iets dat net tot ontwikkeling komt uit deze vruchtbare schoot van de dood. Net zoals het heden voorkomt uit het verleden. Wat onder de aarde zit is de onderwereld en daar ontkiemd het nieuwe leven ook. De dodengoden hebben ook altijd een functie gebonden met vruchtbaarheid. Waar Wodan zijn Wilde Heir komt, zal een goede oogst volgroeien. Goden van de onderwereld zoals Holda, Wodan komen in gedachten. Laten we ook niet vergeten dat in heel Europa de midwinter tradities vaak inhouden dat cultische figuren met zwarte gezichten rondtrekken en de aanschouwers besmeuren met zwarte kleur in het gezicht om hen geluk te brengen of vruchtbaarheid.

Rood is kracht van het groeien, de sterkte van wat jong is, de kleur van verandering, van initiatie (bloedoffer?) van voortvarendheid, wat nu is en wat zal worden. Het is ook een kleur geassocieerd met de dondergod en met Ostara.

Wit is wat bereikt moet worden, het is wijsheid, volgroeid zijn, één zijn met het voorgaande, volmaaktheid, toonaangevend. Het is ook de kleur van Tiwaz, die het Ding overziet, en ook van Ing de heilbrengende, god der Alven, of van de Witten.

We kunnen volgende elementen verbinden:

ZWART ROOD WIT

Aarde Vuur Water

Nacht Schemer Dag

Winter Lente Zomer

Kiem Ontkiemen Volgroeid

Verleden Heden Schuld (toekomst)

Knecht Kerel Edel

Werker Krijger Leider

Dood Jong Oud

Dochter Moeder Grootmoeder

Geluk Voorspoed Heil

Onderwereld Wereld Hemel

As Vlam Rook

Wodanaz Ostara Tiwaz

Wodan Thuner Ing

We weten natuurlijk allemaal, dat in het verleden een regime gebruikmaakte van deze kleuren wat jammerlijk een smet bracht op het heidendom. Maar laat ons dit los zien van onze spirituele praktijk.

Bronnen:

Boppo Grimmsma, De Heidense Kleurendrieheid Zwart Rood Wit

Jan de Vries, Rood Wit Zwart in Volkkunde

Georges Dumézil, Gods of the ancient Northmen

Georges Dumézil, La courtisane et les seigneurs colorés

Georges Dumézil, The Rigstula and Indo European Social Structures

Rudolf Simek, Lexicon der Germaanse Mythologie

In Linten en Bloemen Geschreven: Het Verhaal van de Liefdesmei

In de Lage Landen behoort het “planten van de mei” tot de oudste en meest tot de verbeelding sprekende volksgebruiken. Het ritueel vindt traditioneel plaats in de nacht van 30 april op 1 mei, wanneer de lente haar volle kracht begint te tonen. Terwijl de natuur ontwaakt en het landschap opnieuw groen kleurt, planten mensen een jonge boom of tak — vaak een berk, spar of soms een meidoorn — voor een huis, op een dorpsplein of bij een herberg. Deze “mei” is geen eenvoudig stuk natuur, maar een drager van betekenissen, waarin liefde, vruchtbaarheid, gemeenschap en symboliek samenkomen.

Binnen dit gebruik neemt de liefdesmei een bijzondere plaats in. Daarbij plaatst een jongen een mei bij het huis van een meisje als teken van genegenheid. Dit gebeurt meestal ’s nachts, zodat de verrassing des te groter is bij het ochtendlicht. Het is een woordeloze, maar duidelijke liefdesverklaring. De keuze van de tak, de manier waarop deze wordt opgesteld en de zorg van de versiering vertellen hoe ernstig en oprecht de gevoelens zijn. Een rechte, frisse en groene boom wijst op eerlijke bedoelingen en bewondering, terwijl een kromme, kale of minderwaardige tak ook een minder flatterende boodschap kon dragen.

De soort boom of tak droeg op zichzelf al betekenis. Een berk werd vaak gekozen omwille van haar lichte, frisse uitstraling en stond symbool voor jeugd, zuiverheid en nieuwe liefde. De meidoorn, die in dezelfde periode bloeit, verwees naar vruchtbaarheid en hartstocht, maar ook naar bescherming. Sparrentakken of andere altijdgroene soorten onderstreepten dan weer standvastigheid en blijvend gevoel, omdat ze het hele jaar door groen blijven.

Rond deze mei werd een rijk spel van linten, kleuren en bloemen aangebracht, die samen een subtiele maar duidelijke boodschap vormden. De kleuren fungeerden als een visuele taal. Het groen van de boom zelf verbeeldde leven, groei en hoop — een liefde die zich nog moet ontvouwen. Wit stond voor zuiverheid, eerlijkheid en respectvolle bedoelingen. Rood maakte de boodschap vuriger en wees op passie en verlangen. Blauw gaf uitdrukking aan trouw en betrouwbaarheid, alsof de gever zijn standvastigheid wilde benadrukken. Roze verzachtte het geheel en stond voor tederheid en ontluikende verliefdheid. Geel had een dubbelzinnige betekenis: het kon vreugde en zonlicht symboliseren, maar ook jaloezie of zelfs spot, afhankelijk van de context.

Naast de linten speelden ook bloemen een belangrijke rol in de liefdesmei. Zij verfijnden de boodschap en gaven extra nuance aan het geheel. Madeliefjes stonden voor onschuld en oprechte genegenheid, vaak passend bij jonge of eerste liefde. Klaprozen of andere rode bloemen benadrukten passie en verlangen. Lelies konden zuiverheid en eer symboliseren, terwijl viooltjes eerder bescheidenheid en trouwe liefde uitdrukten. Bloeiende takken, zoals die van de meidoorn, versterkten bovendien de symboliek van lente en vruchtbaarheid. De keuze en combinatie van bloemen maakten de mei tot een zorgvuldig samengesteld geheel, waarin elk element iets vertelde over de gevoelens van de gever.

Toch was de liefdesmei niet altijd louter romantisch. Het gebruik kende ook een speelse, soms scherpe kant. Een slordig versierde boom, een bewust minder fraaie tak of een ongelukkige combinatie van kleuren en bloemen kon een teken zijn van spot, afkeuring of plagerij binnen de dorpsgemeenschap. Zo werd de mei een middel van sociale communicatie: niet alleen liefde werd zichtbaar gemaakt, maar ook meningen en verhoudingen tussen mensen.

In bredere zin bleef het planten van de mei verbonden met oude betekenissen die verder reikten dan de liefde alleen. Het was een symbool van vruchtbaarheid en levenskracht, een viering van de natuur die opnieuw tot leven komt. Tegelijk bracht het mensen samen en versterkte het het gemeenschapsgevoel, terwijl het in oudere tradities ook een vorm van bescherming en zegen kon vertegenwoordigen.

Hoewel het gebruik vandaag minder algemeen voorkomt, leeft het op sommige plaatsen nog voort, vaak in folkloristische vorm. Toch blijft de kern herkenbaar. In de liefdesmei komt een eeuwenoude menselijke behoefte tot uiting: om gevoelens zichtbaar te maken, om liefde en hoop tastbaar te verankeren in de wereld. Met een boom, zorgvuldig gekozen takken, kleurrijke linten en betekenisvolle bloemen werd een verhaal verteld — stil, maar rijk aan betekenis, en voor wie het begreep, onmiskenbaar duidelijk.

De Drakenkop van Appels – Heidense symboliek uit de vroege middeleeuwen

De zogenaamde Drakenkop van Appels is een van de meest opmerkelijke archeologische vondsten uit de Schelderegio. Het object werd in 1934 ontdekt tijdens baggerwerken in de Schelde, nabij het veer van Appels bij Dendermonde, waar men resten van een scheepswrak aantrof. Het gaat om een indrukwekkend boegstuk uit eikenhout, ongeveer anderhalve meter lang, dat oorspronkelijk deel uitmaakte van de voorzijde van een schip.

Vandaag bevindt dit bijzondere stuk zich in de collectie van het British Museum in Londen, waar het wordt bewaard als een zeldzaam voorbeeld van vroeg scheepsdecor uit Noordwest-Europa.

Lange tijd werd aangenomen dat de drakenkop afkomstig was van een Vikingschip, wat op het eerste gezicht aannemelijk leek. Moderne wetenschappelijke analyse heeft dit beeld echter grondig bijgesteld. Radiokoolstofdatering (C14) uitgevoerd op het hout heeft aangetoond dat het stuk dateert uit de 4de tot 6de eeuw na Christus, en dus thuishoort in de laat-Romeinse tijd of de vroege middeleeuwen, ruim vóór de Vikingperiode.

Deze datering plaatst de drakenkop in de migratieperiode, een tijd waarin Germaanse groepen zoals Saksen, Friezen en vroege Angelsaksen actief waren in Noordwest‑Europa. Het object wordt daarom gezien binnen een Germaans-Romeinse of Angelsaksische context, waarin kunst, geloof en symboliek sterk met elkaar verweven waren.

De vormgeving van de kop is uitgesproken expressief: de open muil met tanden, de prominente ogen en de krachtige lijnen geven het geheel een dreigende en waakzame uitstraling. Dit sluit nauw aan bij de heidense beeldwereld van de Germaanse culturen. In die traditie werden dieren en mythische wezens niet louter decoratief gebruikt, maar droegen ze een diepere betekenis. Ze fungeerden als symbolen van kracht, identiteit en bovennatuurlijke bescherming.

Binnen deze heidense denkwereld hadden dergelijke figuren een apotropaeïsche functie: ze moesten het kwaad afweren en bescherming bieden tegen vijandige krachten, zowel zichtbaar als onzichtbaar. De drakenkop kon dus dienen als een soort bewaker van het schip, die gevaren op het water – stormen, vijanden of kwade geesten – op afstand hield.

Het gebruik van dierlijke koppen past bovendien in een bredere Germaanse traditie waarin mensen zich identificeerden met krachtige dieren of mythische wezens. In kunst en voorwerpen uit dezelfde periode zien we vaak een vermenging van mens en dier, wat wijst op een wereldbeeld waarin natuur, strijd en spiritualiteit nauw verbonden waren. De drakenkop van Appels moet in dat licht worden begrepen als meer dan een simpele versiering: het was een drager van betekenis, een zichtbaar teken van bescherming en macht.

Wat deze vondst extra bijzonder maakt, is haar zeldzaamheid. Houten objecten uit de 4de tot 6de eeuw blijven zelden bewaard, zeker niet in zulke monumentale vorm. Bovendien zijn vergelijkbare boegstukken uit deze periode in de Lage Landen vrijwel onbekend. De drakenkop vormt daardoor een unieke schakel tussen de laat-Romeinse wereld en de opkomende Germaanse cultuur van de vroege middeleeuwen.

Hoewel het stuk meestal wordt geïnterpreteerd als een boegbeeld van een schip, bestaat er nog discussie over de oorspronkelijke functie. Sommige onderzoekers hebben gesuggereerd dat het mogelijk een ander prestigieus object was, bijvoorbeeld een element van een troon.

Hoe men het ook duidt, de Drakenkop van Appels blijft een uitzonderlijk erfstuk. Ze getuigt niet alleen van technisch vakmanschap, maar ook van een wereld waarin scheepvaart, geloof en heidense symboliek onlosmakelijk met elkaar verbonden waren — een wereld waarin een schip niet enkel een vervoermiddel was, maar ook een beschermd en bezield geheel dat de krachten van natuur en bovennatuur moest trotseren.